انواع عمل چشم

چشمان ما برخلاف ظاهر کوچک و حجم کمی که در بدن دارند، یکی از پیچیده‌ ترین، مهم ‌ترین و تاثیرگذارترین اندام ‌های ما هستند. چشم ها، یکی از مهم ‌ترین حواس پنجگانه‌ یعنی حس بینایی را تأمین می‌کنند. ما بیشترین اطلاعات خود را از دنیای پیرامون از طریق این حس دریافت می‌کنیم.

عمل های چشم به منظور حفظ چشم، بهبود بینایی و یا جلوگیری از آسیب بیشتر به بینایی انجام می‌شود. عمل چشم، شامل طیف گسترده‌ای از روش‌های جراحی است که با اهداف گوناگون درمانی و زیبایی در بخش های مختلف چشم، انجام می‌گیرد. برای اطلاعات بیشتر درباره این عمل ها، شرایط عمل و عوارض آن‌ها با ما همراه باشید.

انواع بسیار زیادی از عمل های چشم وجود دارد. رایج‌ترین آن‌ها لیزیک، PRK، عمل آب‌ مروارید و پیوند قرنیه است. این عمل ها با روش های مختلف لیزری و غیر لیزری، در بخش های مختلف چشم، با اهداف مختلف و در تمام سنین انجام می‌گیرد. در اینجا به بررسی انواع اصلی و رایج عمل های چشم می‌پردازیم.

انواع عمل های چشم عبارتند از:

·       عمل‌های رفع عیوب انکساری(جراحی‌های لیزری بر روی قرنیه، کاشت لنز داخل چشمی، رینگ قرنیه‌ای و تعویض عدسی چشم)

·       عمل آب ‌مروارید

·       عمل گلوکوم

·       جراحی های پلاستیک و بازسازی چشم

·       عمل عضلات چشمی در انحرافات چشم

·       عمل‌ های شبکیه

·       عمل ‌های زیبایی چشم

1- عمل ‌های رفع عیوب انکساری

وقتی نور از اشیاء و دنیای پیرامون به چشمان شما می‌تابد، توسط قرنیه همگرا می‌شود یا اصطلاحا شکسته می‌شود تا وارد چشم گردد. نور بعد از عبور از مردمک، به عدسی برخورد کرده و مجددا همگرا می‌شود تا به نقطه ای به نام ماکولا یا لکه زرد در شبکیه برسد. عیوب انکساری چشم، به حالتی گفته می‌شود که خطایی در شکست نور رخ داده و در نتیجه نور به طور دقیق در ماکولا متمرکز نمی‌شود. این خطا باعث می‌شود تصویر واضحی در شبکیه چشم ایجاد نگردد و فرد تار می‌بیند. اگر برایتان سوال است که تاری دید یا کاهش بینایی چیست با ما همراه باشید.

عمل لیزیک چشم laser-assisted in situ keratomileusis, LASIK)) تنها عمل جراحی انکساری نیست. عمل‌های دیگری مثل PRK (Photorefractive keratectomy)،                     لازک ((Laser subepithelial keratomileusis, LASEK، اپی لازک و اسمایل نیز در دسته عمل‌های جراحی انکساری هستند که با استفاده از تکنیک لیزری انجام می‌شوند. در این عمل‌ های چشمی با استفاده از لیزر، میزانی از ضخامت قرنیه که متناسب با اصلاح عیب انکساری باشد، برداشته می‌شود. تفاوت این عمل‌ها در تکنیک جراحی است. به عنوان مثال، در لیزیک بخشی از سطح قرنیه که به آن فلپ می‌گویند، برداشته می‌شود. سپس نور لیزر تابانده شده و در انتها فلپ دوباره به جای خود برگردانده می‌شود. اما در PRK بدون برداشتن فلپ، لیزر به قرنیه تابانده می‌شود. میزان ضخامت فلپ، شیوه‌ و ابزار برداشتن آن در عمل های لیزیک و لازک متفاوت می‌باشد. این تفاوت های تکنیکی باعث می‌شود دوره نقاهت و عوارض این عمل ها متفاوت باشد.

پیرچشمی یکی دیگر از عیوب انکساری است که در اثر کاهش قدرت عدسی چشم رخ می‌دهد. پیرچشمی عارضه ای طبیعی است که در اثر افزایش سن و معمولا از اوایل 40 سالگی رخ می‌دهد. در پیرچشمی قدرت چشم برای واضح کردن فواصل نزدیک کاهش می‌یابد و فرد کم کم اشیا نزدیک را تار می‌بیند. برای اصلاح دید در پیرچشمی از عینک های مطالعه استفاده می‌شود. اما ممکن است کسانی که به عینک تمایل ندارند به دنبال عمل چشمی برای اصلاح پیرچشمی باشند. عمل چشم کمرا، یکی از عمل های انکساری است که برای اصلاح پیرچشمی به کار گرفته می‌شود. در عمل چشم کمرابعد از ایجاد فلپ در قرنیه، کمرا ( kamraساختار حلقه ‌ای بسیار ظریف) درون قرنیه قرار می‌گیرد تا با عملکردی شبیه دیافراگم دوربین عکاسی بتواند فواصل دور، میانی و نزدیک را برای فرد واضح کند. با توجه به یکی از عوارض شایع این عمل یعنی تاری دید و بر هم خوردن دید شبانه که می‌تواند بر کیفیت زندگی شما تاثیر بگذارد، توصیه می‌شود که برای اصلاح پیرچشمی از روش‌های عینک یا لنزهای تماسی چند کانونه استفاده کنید.

اگر شما ضعیفی چشم دارید و به‌ دنبال عمل کردن آن و حذف عینک هستید، اینکه کدام یک از این روش ها برای شما مناسب خواهد بود به موارد زیر بستگی دارد:

·       نوع عیب انکسار (میوپی، هیپروپی، آستیگماتیسم)

·       میزان عیب انکسار یا اصطلاحا نمره چشم

·       سن

·       وضعیت سلامت چشم

·       ‌ ضخامت قرنیه

در نهایت جراح شما می‌تواند با توجه به این فاکتورها و نیز در نظر گرفتن شرایط زندگی و شغل شما بهترین عملی که مناسب شرایط شما باشد را پیشنهاد نماید.

شما عزیزانی که قصد انجام جراحی انکساری دارید، به یاد داشته باشید که این عمل‌ ها فقط برای اصلاح عیوب انکساری انجام می‌شود و نمی‌تواند درمانی برای امبلیوپیا یا تنبلی چشم باشد. برای اطلاعات بیشتر درباره اینکه چرا عمل های انکساری تنبلی چشم را درمان نمی‌کند، در تنبلی چشم و راه های درمان آن با ما همراه باشید.

2- عمل آب‌ مروارید  

آب‌ مروارید یا کاتاراکت، عارضه ‌ای است که در آن عدسی طبیعی چشم که شفاف است، کدر می‌شود. به علت این کدورت، نور وارد شده به چشم به درستی به شبکیه نمی‌رسد و فرد تصاویر و دنیای پیرامون خود را تار می‌بیند.کاتاراکت انواع بسیاری دارد که رایج ‌ترین نوع آن، آب مروارید در اثر افزایش سن است. دو نوع شایع دیگر آن، آب مروارید در اثر ضربه و آب مروارید بدو تولد می‌باشد.

در تمام موارد کاتاراکت، در صورتی که آب ‌مروارید جلوی نور ورودی به چشم را گرفته باشد و باعث کاهش دید، تاری دید و عدم افزایش قابل توجه دید با عینک شود، اقدام جراحی برای خارج کردن عدسی کدر شده و جایگزینی آن با لنز مصنوعی انجام می‌شود. لنزهای مصنوعی داخل چشمی در عمل آب مروارید می‌تواند تک کانونه باشد که فقط برای اصلاح دید دور بیمار تعبیه می‌شود. همچنین می‌توان از لنزهای چند کانونه استفاده کرد تا دید بیمار برای فواصل دور، میانی و نزدیک تأمین گردد.

3- عمل گلوکوم

گلوکوم یا آب سیاه، بیماری‌ چشمی است که در اثر افزایش فشار داخل چشمی به وجود می‌آید. بالا بودن فشار داخل چشم به بافت شبکیه و عصب بینایی آسیب وارد می‌کند. گلوکوم علاوه بر صدمه زدن به عصب بینایی، منجر به کاهش میدان دید می‌شود. ممکن استفرد مبتلا به گلوکوم بخش زیادی از میدان دید محیطی خود را از دست داده باشد و اصطلاحا به دید تونلی دچار شده باشد، اما از بیماری خود آگاه نباشد.

عمل ‌های گلوکوم به منظور کنترل فشار داخل چشمی انجام میگیرد. در این عمل ها جراح تلاش می‌کند تا با کنترل فشار چشم، از آسیب بیشتر به شکبیه و عصب بینایی جلوگیری کند. در روش جراحی لیزری ایریدوتومی (Iridotomy ) با استفاده از لیزر، منافذی در عنبیه یا در محل اتصال عنبیه و قرنیه ایجاد می‌شود تا با کمک این منافذ مایع زلالیه در داخل چشم به جریان بیافتد. مایع زلالیه مایع شفافی است که در داخل چشم جریان دارد و به تنظیم فشار داخل چشم کمک می‌کند. اگر میزان تولید و خروج این مایع هماهنگ نباشد، فشار داخل چشم در محدوده نرمال نخواهد بود. می‌توان موارد خفیف‌تر یا نوعی از گلوکوم به نام گلوکوم زاویه بسته را با این روش لیزری کنترل کرد.

در گلوکوم نوع زاویه باز و مواردی که با درمان دارویی و ایریدوتومی، فشار بالای داخل چشمی کنترل نمی‌شود، نیاز به خروج مایع زلالیه از چشم و جاری کردن آن به خارج از چشم است. در این حالت با دو روش رایج  ترابلکتومی (trabeculectomy ایجاد منفذ در بالای صلبیه و زیر پلک بالا) و شانت‌گذاری (tube-shunt جا گذاری لوله‌ کوچکی به نام شانت در صلبیه چشم) مایع زلالیه داخل چشم از طریق این منافذ و شانت به بیرون از چشم منتقل می‌شود تا بدین ترتیب از میزان فشار داخل چشم کاسته شود.

4- جراحی پلاستیک چشم

این عمل ‌ها، عمل های چشمی هستند که بر روی بافت ‌های اطراف چشم یعنی پلک‌ ها، مجاری اشکی و اربیت (کاسه چشم) انجام می‌شوند و شامل طیف تقریبا گسترده ‌ای از اعمال جراحی می‌باشد. یکی از رایج ترین آن‌ها عمل بلفاروپلاستی است. عمل بلفاروپلاستی روی پلک ها انجام می‌گیرد و برای رفع افتادگی های شدید پلک و چین های پلکی به کار می‌رود. در بیماری های پلکی مثل اکترپیون(برگشت پلک به خارج) انترپیون(برگشت پلک به داخل) و بلفارواسپاسم ‌های شدید (انقباض پلک) از این عمل ها برای بهبود سلامت چشم و جلوگیری از آسیب به بینایی استفاده می‌‌شود. عمل تخلیه چشم، عمل بخش های مختلف سیستم اشکی (مجراهای اشکی، کیسه اشکی و …) و عمل بازسازی شکستگی‌های اربیت از دیگر جراحی های پلاستیک چشم هستند. عمل های زیبایی که برای تغییر فرم چشم ها انجام می‌شود نیز جزو جراحی پلاستیک چشم محسوب می‌شود.

5- جراحی عضلات چشم 

هرچشم شما به وسیله 6 عضله کوچک نگه داشته شده و حرکت داده می‌شود. علاوه بر حرکت دادن هر چشم، عضلات چشم، حرکات دو چشم را با هم هماهنگ می‌کنند. شما تقریبا بدون فکر کردن و به سادگی می‌توانید به جهات مختلف نگاه کنید و هر دو چشم شما با همدیگر هماهنگ حرکت کنند. زمانی که اختلالی در عضلات یا اعصاب چشم، این هماهنگی ظریف و طبیعی را که سازنده دید دوچشمی است بر هم می‌زند، متوجه اهمیت و دشواری ایجاد چنین هماهنگی می‌شویم.

استرابیسم یا انحراف چشم، حالتی است که در آن یکی یا هردو چشم در خط بینایی قرار ندارد و لذا چشم ها با هم هم راستا نیستند و هماهنگ حرکت نمی‌کنند. استرابیسم برحسب جهتی که چشم در آن دچار انحراف است، علت ایجاد آن، دائمی یا گهگاهی بودن انحراف و میزان انحراف به انواع گوناگونی تقسیم می‌شود. هر نوع از استرابیسم درمان خاص خود را دارد. بعضی از انواع آن با عینک و ویژن‌تراپی (ورزش های چشمی) درمان می‌شوند.

در انواعی از استرابیسم برای هم راستا کردن چشم ها به اقدام جراحی نیاز است. این عمل ‌ها از طریق برش عضله و کوتاه کردن آن و یا جابجایی محل اتصال عضله به کره چشم، روی یک یا هردو چشم انجام می‌شود. هدف از عمل کاهش میزان انحراف و کمک به هم راستا شدن چشم ها و ایجاد دید دوچشمی است.

6- عمل‌ شبکیه 

شبکیه، بافت عصبی چشم و محل خروج عصب بینایی است. متاسفانه بیماری‌ ها یا ضربه هایی که به شبکیه آسیب وارد می‌کنند معمولا صدمات برگشت ناپذیر باقی می‌گذارند. رایج ترین عمل ‌های شبکیه آن دسته از جراحی ‌ها هستند که برای ترمیم بافت شبکیه (مثلا در جدا شدگی‌ های شبکیه) و جلوگیری از خونریزی بیشتر و کاهش بیشتر دید (مثلا در رتینوپاتی دیابتی) انجام می‌گیرد. یکی از تاثیرات دیابت بر چشم، عوارضی است که در شبکیه چشم و با نام کلی رتینوپاتی دیابتی اتفاق می‌افتد. اگر رتینوپاتی دیابتی به مرحله ای رسیده باشد که عروق شبکیه دچار خونریزی شده باشند از عمل لیزری Retinal laser photocoagualation برای جلوگیری از خونریزی بیشتر و ترمیم عروق استفاده می‌شود.

7- عمل پیوند چشم چگونه است؟

در حال حاضر تنها عمل پیوند که بر روی چشم و بصورت فراگیر در جهان انجام می‌شود، عمل پیوند قرنیه است. عمل پیوند قرنیه یا کراتوپلاستی در مواردی که فرد به علت آسیب شدید قرنیه (مثل سوختگی های شیمیایی، پارگی و …) و بیماری‌های قرنیه (مثل کراتوکونوس یا قوز قرنیه پیشرفته، دیستروفی های قرنیه و …) دچار کاهش دید بسیار شدید و غیرقابل افزایش با عینک و لنز تماسی است ، انجام می‌شود.

پیوند چشم کامل

در سال 2023، برای اولین بار در تاریخ، پیوند یک چشم کامل توسط یک تیم جراحی آمریکایی انجام گرفت. این عمل چشم سنگین و پیشگامانه شامل برداشتن بخشی از صورت و کل چشم چپ از جمله عصب بینایی از فرد اهدا کننده و پیوند آن به فرد گیرنده بود. این عمل پیچیده توسط یک تیم متشکل از متخصصین مختلف پزشکی و طی تقریبا 21 ساعت انجام گرفت. براساس آخرین گزارش‌ هایی که از این عمل شده است، چشم پیوند شده دارای جریان خون و کنترل فشار خود می‌باشد اما هنوز قادر به دیدن نیست. این اولین تلاش عملی برای پیوند یک چشم کامل روی انسان زنده است. پس جدا از اینکه چشم پیوندی بتواند ببیند یا نه، این عمل بعنوان اولین قدم جسورانه در جهت تحقق رویای دیرینه‌ی پزشکی برای پیوند چشم، ارزشمند خواهد بود.

8- انواع عمل‌ زیبایی چشم

اغلب عمل ‌های چشم با هدف درمانی انجام می‌گیرد. مواردی هم هستند که در آن هدف درمانی و زیبایی جدا از یک نیستند و عمل چشم، هم در جهت بهبود شرایط بینایی فرد و هم در جهت زیباتر شدن چشم‌ها و چهره فرد است. عمل های انکساری، عمل استرابیسم و بلفاروپلاستی، مثال هایی از عمل هایی هستند که علاوه بر جنبه درمانی، جنبه زیبایی نیز دارند.

هر عمل جراحی که در آن انگیزه اقدام به عمل، تغییر فرم و شکل فعلی اندام به فرم دلخواه باشد، جزو عمل‌های زیبایی محسوب می‌شود. این عمل ها می‌توانند روی اجزای چهره یا بدن انجام بگیرند. با گسترش صنعت زیبایی و ورود آن به اکثر اندام ‌های بدن، شاهد افزایش عمل ‌های چشمی با هدف صرفا زیبایی نیز هستیم. لذا ذکر کردن عناوین این عمل های زیبایی چشم و نیز عوارض آنها بر ساختار بسیار مهم و تاثیرگذار چشم، خالی از لطف نیست.

عمل ‌های زیبایی چشم، عمل‌های جراحی هستند که بر روی چشم و بافت‌های اطراف آن انجام می‌شود تا در آن تغییری ایجاد کرده و آن را به شکل یا رنگ دلخواه نزدیک کنند. انواع این عمل ها عبارتند از:

·         عمل‌های روی پلک چشم مثل انواع بلفاروپلاستی ها (رفع افتادگی پلک، چین‌های پلکی)

·         عمل لیفت چشم ها

·         عمل پف زیر چشم

·         عمل تغییر فرم کلی چشم ها (مثلا ایجاد فرم گربه‌ای در چشم‌ها یا بزرگتر کردن چشم ها)

·         عمل تغییر رنگ چشم

عمل تغییر رنگ چشم با دو روش کلی لیزر و کاشت ایمپلنت رنگی انجام می‌گیرد. در روش لیزری با تاباندن لیزر به عنبیه که بخش رنگی چشم است، رنگدانه‌های آن را جدا کرده و سپس خارج می‌کنند. در نتیجه این عمل می‌توان رنگ چشم فرد را کمرنگ تر کرد و به رنگ‌ های آبی تا خاکستری نزدیک کرد. در روش ایمپلنت، لنز یا ایمپلنت رنگی روی عنبیه یا قرنیه فرد کاشته می‌شود. با توجه به اینکه عمل تغییر رنگ چشم با احتمال بالای افزایش فشار داخل چشمی و خطر گلوکوم در ارتباط است، یکی از خطرناکترین عوارض عمل‌های چشمی یعنی امکان از دست دادن دید را دارد. با وجود هشدارهای فراوان متخصصان و اینکه هنوز این نوع عمل زیبایی چشم نتوانسته تاییده FDA (سازمان غذا و دارو آمریکا) را دریافت کند، اما در مواردی، با رضایت بیمار و مسئولیت جراح انجام می‌گیرد.

عمل خال قرنیه

قرنیه، بافت شفاف و اولین سطح اپتیکی چشم است. یک قرنیه طبیعی، بدون رگ، بدون هرگونه کدورت، و بدون تیرگی و رنگدانه است. اگر منظور شما از خال قرنیه، اسکارها (زخم ها) و کدورت های نقطه ای یا پخش شده در قرنیه باشد، این موارد بسته به نوع و شدت ، تحت درمان دارویی قرار می‌گیرند و در صورت نیاز به عمل، روش های کمتر تهاجمی مثل لیزر برای رفع آنها ممکن است انجام شود.

ممکن است شما خال عنبیه را که از پشت قرنیه دیده می‌شود با خال قرنیه اشتباه گرفته باشید. قرنیه به علت شفافیت بسیار بالا مانند آب زلالی است که اجسام پشت آن دیده می‌شود. خال های چشم در بافت های ملتحمه، صلبیه (سفیدی چشم)  و عنبیه (بافت رنگی چشم) یافت می‌شود.

از چه سنی می توان عمل چشم انجام داد؟

سن عمل چشمی، به نوع عمل بستگی دارد. لذا پرسش مناسب‌‌ تر این است که سن مناسب برای کدام عمل چشمی چقدر است؟ مثلا از چه سنی میتوان عمل لیزیک انجام داد؟

در مورد عمل های رفع عیوب انکساری مثل لیزیک توصیه می‌شود که فرد حداقل از 18 سالگی به بعد و در صورت ثابت بودن نمره چشم در طول یک دوره یکساله، اقدام به بررسی جهت عمل جراحی انکساری نماید.

در مواردی مثل آب ‌مروارید بدو تولد و افتادگی پلک شدید دوران نوزادی که مانع از ورود نور به یک یا هردو چشم می‌شود، عمل چشمی در اولین فرصت و بصورت اورژانسی انجام می‌گیرد. در عمل های اورژانسی چشم ملاحظه سنی در نظر گرفته نمی‌شود.

شرایط عمل چشم

در عمل های حذف عینک، شرایط لازم برای عمل شامل موارد زیر است:

·         سن (حداقل بالای 18 سال)

·         ثابت بودن نمره چشم در چکاب یکساله

·         مناسب بودن ضخامت قرنیه

·         نداشتن بیماری چشمی زمینه ای (مثل خشکی چشم شدید، آلرژی شدید و …)

عمل های چشم، بسته به نوع عمل، سن بیمار و وضعیت سلامت عمومی او ممکن است با استفاده از بی حسی موضعی یا در شرایط بیهوشی کامل (به ویژه در نوزادن و کودکان) انجام گیرد. عمل لیزیک و سایر عمل های انکساری چشم، در مدت زمان بسیار کوتاه و در شرایط بی حسی موضعی انجام می‌گیرند.

برخی عمل‌های چشمی، بصورت سرپایی و بدون بستری انجام می‌شود و برخی دیگر به بستری شدن نیاز دارد. همینطور مدت زمان عمل هم به نوع جراحی بستگی دارد. یک جراحی معمول آب‌ مروارید ممکن است بیست دقیقه زمان ببرد، درحالیکه یک جراحی پلاستیک بازسازی چشم ضربه خورده، ممکن است ترکیبی از چند عمل باشد و چند ساعت به طول بینجامد.

مراقبت‌های بعد از عمل، نقش بسیار به سزایی در بالابردن درصد موفقیت عمل، کاهش عوارض و دوره نقاهت عمل دارد. این مراقبت ها شامل قطره ها، شیلد یا عینک های محافظ و مراقبت های بهداشتی است.

 آیا شما به عمل چشم نیاز دارید؟

پاسخ به این سوال فقط با معاینه کامل چشمان شما امکان پذیر است و کاملا به شرایط سلامت چشم و سیستم بینایی شما برمی‌گردد. اگر می‌خواهید نیازی به این عمل ها نداشته باشید بهتر است 11 نکته برای سلامت چشم و حفظ بینایی را بدانید. در صورتیکه در چکاب بینایی‌ نزد اپتومتریست یا متخصص چشم‌پزشک، شما از وضعیتی مطلع شدید که اقدام جراحی یکی از گزینه‌های شما یا تنها انتخاب موجود برای نگهداری و بهبود بینایی‌تان بود، می‌توانید با مشورت با متخصص جراح، از نوع عمل مورد نیاز خود، عوارض آن، تکنیک‌ های جراحی و هدف از انجام آن آگاه شوید.