تاثیر بیماری‌های مختلف بر چشم

چشم آینه بدن است. حتما این جمله را شنیده‌اید. اما آیا دلیل آن را می‌دانید؟ در هیچ جای دیگر بدن -به جز چشم- نمی‌توان با این دقت سیستم گردش خون عروق کوچک را بررسی کرد. در هیچ جای دیگر بدن ضایعات موضعی کوچک تا این حد ویران کننده نیستند. بسیاری از بیماری‌های سیستمیک چشم را نیز گرفتار می‌کنند یا اثر و علامتی در آن ایجاد می‌کنند. علاوه بر این، اثر هیجانات مختلف ما در چشمان ما مشخص می‌شود. با این مقاله تخصصی بیناطب همراه باشید تا بدانید که چه بیماری‌های زمینه‌ای در بدن بر روی چشم اثر می‌گذارند و چه بیماری‌هایی از طریق این آینه قابل تشخیص هستند.

در این مقاله به معرفی مهم‌ترین و شایع‌ترین بیماری‌های زمینه‌ای تاثیرگذار بر چشم می‌پردازیم.

کدام بیماری‌ها روی چشم تاثیر می‌گذارند؟

مطالعه درباره ساختار چشم انسان کمک می‌کند درک بهتری از بافت‌های چشم و تاثیر بیماری‌ها بر این بافت‌های مختلف داشته باشید.

اختلالات متابولیک:

دیابت یک اختلال متابولیک پیچیده است که رگ‌های خونی کوچک را نیز گرفتار می‌کند و اغلب باعث بروز آسیب گسترده بافتی شامل چشم‌ها می‌شود. عوارض چشمی دیابت تقریبا ۲۰ سال پس از شروع بیماری و علی رغم کنترل به ظاهر کافی بروز می‌کند. تاثیر بیماری دیابت بر چشم شامل موارد زیر می‌باشد:

• رتینوپاتی دیابتی: یک علت شایع نابینایی و تقریبا یک چهارم موارد نابینایی ثبت شده در غرب را تشکیل می‌دهد. کنترل خوب دیابت و فشار خون باعث به تعویق افتادن تشکیل رتینوپاتی و دیگر عوارض دیابت می‌شود.
• آب مروارید: آب مروارید دوطرفه، گاهی با شروع سریع در دیابت نوجوانان رخ می‌دهد. عدسی ممکن است طی چند هفته کاملا کدر شود. همچنین انواع شکل‌های آب مروارید مربوط به سن، زودتر و با شیوع بیشتر در افراد دیابتی رخ می‌دهد.
• تغییرات ناگهانی در نمره چشم: به ویژه در مواردی که دیابت خوب کنترل نشود تغییرات سطح گلوکز خون باعث تغییر در قدرت انکساری چشم و در نتیجه تغییر نمره چشم به میزان ۳ تا ۴ نمره (دوربینی و نزدیک بینی) می‌شود.
• تغییرات عنبیه: کاهش پاسخ‌های مردمکی، تغییر رفلکس‌های مردمک و تشکیل عروق جدید در عنبیه برخی از اثرات دیابت بر عنبیه چشم هستند. خونریزی این عروق جدید منجر به‌هایفمای (خونریزی داخل چشمی) خودبه‌خودی می‌شود.
• گلوکوم: انسداد جریان خروجی زلالیه منجر به گلوکوم ثانویه می‌گردد.
• فلج عضلات خارجی چشم: دوبینی ناگهانی یکی از علامت‌های شایع در دیابتی‌هاست که به دلیل فلج نسبی یک یا چند عضله خارج چشمی رخ می‌دهد. این فلج به علت انفارکتوس (سکته) یکی از اعصاب حرکتی چشم به وجود می‌آید. حتی گاهی این علامت ممکن است اولین تظاهر بیماری دیابت باشد. بسته به عصب درگیر، بهبود فعالیت حرکتی چشم معمولا طی ۳ ماه از شروع عارضه رخ می‌دهد.
• نوروپاتی اپتیک: کاهش دید معمولا در اثر انفارکتوس سر عصب بینایی رخ می‌دهد.

دیابت تاثیرات زیادی بر چشم دارد و افراد زیادی به علت این علائم چشمی، دیابت‌شان تشخیص داده شده است. به همین دلیل در معاینه چشم کامل احتمال وجود دیابت در تمام بیمارانی که دچار رتینوپاتی، آب مروارید، فلج عضلات خارج چشمی، نوروپاتی اپتیک یا تغییر ناگهانی در نمره چشم هستند باید در نظر گرفته شود.

بیماری‌های غدد درون ریز

مهم‌ترین اختلالات غدد درون ریز با تاثیرات چشمی، ناشی از اختلالات غده تیروئید است.

هیپرتیروئیدی: فرآیند این بیماری بر عضلات خارج چشمی، چربی اربیت، غدد اشکی و بافت همبند داخل کاسه چشم اثر می‌گذارد. تاثیرات هیپرتیروئیدی بر چشم عبارتند از :

• اگزوفتالمی: افزایش محتویات کاسه چشم ناشی از افزایش حجم عضلات چشم و چربی کاسه چشم: بیرون زدگی چشم‌ها
• افتالموپلژی (فلج عضلات چشمی): محدودیت حرکت در نگاه به جهت‌های مختلف، دوبینی
• خشکی و ناراحتی چشم‌ها
• برجسته شدن و بیرون زدگی چشم‌ها
• درد در جلو یا پشت کره چشم‌ها
• قرمزی پلک‌ها و قرمزی منتشر ملتحمه
• تورم پلک‌ها و ملتحمه
• کاهش حدت بینایی طی یک دوره یک تا سه ماهه
• تغییرات شبکیه: فشرده شدن کره چشم توسط محتویات کاسه چشم ممکن است باعث افزایش فشار داخل چشم، ایجاد آسیب در شبکیه و مشیمیه و نوروپاتی اپتیک ناشی از این فشرده شدن شود.
• تغییرات قرنیه:‌ کراتوکنژونکتیویت (التهاب قرنیه و ملتحمه)

بیماری‌های قلبی عروقی

شبکیه چشم توسط شریان‌های شبکیه‌ای و مشیمیه‌ای تغذیه می‌شود. انواع بیماری‌های قلبی عروقی می‌توانند بر سیستم گردش خون شبکیه تاثیر گذاشته و باعث ایجاد آسیب شوند.

1. خونریزی‌ها: خونریزی‌های شبکیه به علت خروج گلبول‌های قرمز از وریدها یا مویرگ‌هاست. هر بیماری‌ای که یکپارچگی سلول‌های اندوتلیومی را تغییر دهد ممکن است موجب خونریزی شود. خونریزی‌های شبکیه در اشکال، اندازه و موقعیت‌های مختلف شبکیه می‌تواند رخ دهد. برخی از این بیماری‌ها عبارتند از:
2. بیماری دیواره عروق: مانند فشار خون بالا و دیابت
3. اختلالات خونی: مانند لوسمی، پلی سیتمی
4. کاهش خون‌رسانی: مانند از دست دادن حاد خون

• ایسکمی حاد چشم: هر عاملی که مسیر عروق خون رسان به شبکیه را ببندد (مانند آمبولی و رسوب چربی در دیواره عروق) باعث قطع شدن نسبی یا کامل خون‌رسانی به شبکیه می‌شود.
• اختلال خون رسانی به عصب اپتیک باعث کاهش بینایی ناگهانی می‌شود. اغلب در اثر آرتریت سلول ژانت در سنین بالا، فشار خون بالا و بیماری آرتریواسکلروتیک در سنین میانسالی ایجاد می‌شود.
• انفارکتوس یا سکته چشمی دو چشم ممکن است پس از افت ناگهانی فشار خون به دنبال خونریزی حاد رخ دهد.
• انسداد شریان مرکزی شبکیه معمولا ناشی از آترواسکلروز و نیز می‌تواند ناشی از بیماری‌های آمبولیک باشد.
• آموروزیس فوگاس: حملات گذرای فقدان دید در یک چشم که ۵تا۱۰ دقیقه طول می‌کشد. بیمار احساس می‌کند پرده‌ای از بالا یا کنار در جلوی دیدش کشیده می‌شود. این فقدان دید طی چند ثانیه یا یک دقیقه برطرف می‌شود. شایع‌ترین علت آموروزیس فوگاس آمبولی شبکیه است. آمبولی‌های تاثیر گذار بر شبکیه شامل سه نوع زیر هستند:
• آمبولی کلسترول: معمولا از کلسترول و فیبرین تشکیل شده است و در محل‌های دوشاخه شدن شریانچه‌های شبکیه گیر می‌کند.
• آمبولی کلسیفیک (کلسیمی): سفت و کلسیمی است و درون شریانچه گیر کرده و باعث انسداد کامل و انفارکتوس شبکیه می‌شود.
•  آمبولی پلاکت-فیبرین: توده‌های پلاکتی در حال عبور از سیستم گردش خون شبکیه می‌تواند باعث آموروزیس فوگاس شود.
• انسداد ورید مرکزی شبکیه: چشم پزشک با مشاهده ظاهر شبکیه می‌تواند متوجه انسداد ورید مرکزی شود. میزان بروز انسداد ورید مرکزی شبکیه در بیماران مبتلا به دیابت، فشار خون بالا، چربی بالا، بیماری‌های کلاژن واسکولار و نارسایی مزمن کلیه بیشتر است. سیگار کشیدن نیز یک عامل خطرساز است.
• آترواسکلروز و آرتریواسکلروز: فرآیند آترواسکلروز در شریان‌های بزرگ‌تر روی می‌دهد و ناشی از جمع شدن چربی همراه با فیبروز در دیواره عروق است. گرفتاری عروق کوچک‌تر را آرتریواسکلروز می‌نامند.

آترواسکلروز (atherosclerosis) یک تغییر پیشرونده است که در دهه دوم زندگی به صورت ایجاد رشته‌های چربی در رگ‌های بزرگ‌تر بروز می‌کند و در دهه سوم به صورت پلاک فیبروز پیشرفت می‌کند. در دهه‌های چهارم و پنجم زندگی، زخم، خونریزی و ترومبوز ایجاد می‌شود. نشانه‌های بالینی این بیماری در عروق شبکیه از طریق مشاهده شبکیه توسط چشم پزشک قابل مشاهده است. برخی از این نشانه‌ها شامل تغییر ضخامت دیواره عروق، خونریزی‌های شبکیه و نامنظمی موضعی عروق و الیاف عصبی هستند.

• رتینوپاتی ناشی از فشار خون بالا: نشانه‌های شبکیه‌ای در فشار خون بالا (Hypertension) بسته به شدت فشار خون دارد. ممکن است در‌هایپرتنسیون خفیف نشانه‌ها جزئی باشند. اما در موارد شدید دارای علائم رتینوپاتی مانند خونریزی و گاهی جداشدگی شبکیه است. ادم شدید دیسک اپتیک یک ویژگی بارز است. بینایی ممکن است مختل شود و اگر فشار خون خیلی به سرعت کاهش داده نشود ممکن است اختلال بینایی تشدید شود.

اختلالات هماتولوژیک و لنفاتیک

1. لوسمی: تغییرات چشمی در بیماری لوسمی در ساختمان‌هایی که خونرسانی خوب دارند (شبکیه، مشیمیه، دیسک اپتیک) رخ می‌دهد. این تغییرات در لوسمی حاد شایع ترند و به صورت خونریزی در الیاف عصبی و لایه‌های پیش از شبکیه‌ای پیدا می‌شوند.
2. بیماری سلول داسی: Sickle cell جزء اختلالات توارثی است که در آن هموگلوبین طبیعی بزرگسالان با هموگلوبین داسی در گلبول قرمز جایگزین شده است. این امر باعث داسی شدن گلبول‌های قرمز در شرایط کمبود اکسیژن می‌شود. اختلالات چشمی در این بیماری شامل موارد زیر است:
3. تغییرات ملتحمه‌ای به صورت مویرگ‌های ویرگول شکل
4. تغییرات شبکیه‌ای شامل انسداد شریانی و بسته شدن مویرگی محیطی که سبب تشکیل عروق جدید می‌شود.
5. احتمال جداشدگی شبکیه

بیماری‌های جدی که از طریق چشم قابل تشخیص هستند

معاینه چشم به چشم پزشک و مراقبین سلامت بینایی فرصت می‌دهد در تشخیص بیماری‌های سیستمیک نقش منحصر به فردی داشته باشند. بسیاری از افراد برای معاینه چشم مراجعه کرده‌اند درحالیکه در خلال معاینه چشم، اپتومتریست یا چشم پزشک به بیماری زمینه‌ای مشکوک شده‌اند و پس از تکمیل معاینات بیماری مربوطه تشخیص داده شده است. بیماری‌ای که فرد تا قبل از معاینه چشم خود از آن اطلاع نداشته است.

بسیاری از بیماری‌های سیستمیک چشم را گرفتار می‌کنند. در هیچ جای دیگر بدن به جز چشم نمی‌توان با این دقت سیستم گردش خون عروق کوچک را بررسی کرد و در هیچ جای دیگر بدن ضایعات موضعی کوچک تا این حد ویران کننده نیستند. تاثیر بیماری‌ها، داروها و حتی حالات هیجانی مختلف در چشم، چشمان ما را به یک آینه که بازنمای سلامت کلی است، تبدیل کرده است. برخی از بیماری‌های جدی که از طریق چشم قابل تشخیص هستند عبارتند از:

• تومورهای مغزی: انواع تومورهای مغزی که بر مسیر بینایی از عصب اپتیک تا قشر پس سری مغز قرار گرفته باشند با ایجاد علائم بینایی مانند افت دید، کاهش میدان بینایی و دوبینی همراه هستند.
• دیابت
• فشار خون
• اختلالات خونی مانند افزایش غلظت خون، کم خونی
• بیماری‌های قلبی عروقی: آترواسکلروزیس، آمبولی‌ها
• بیماری تیروئید
• بیماری‌های خودایمن: بیماری‌های خودایمنی که با التهاب بافت‌های چشم (به ویژه یووه‌آ) و خشکی شدید چشم همراه هستند.

بیماری خود ایمنی چه تاثیری روی چشم دارد؟

بسیاری از بیماری‌های خود ایمن ابتدا با علائم چشمی ظاهر می‌شوند. به ویژه خشکی شدید چشم یا التهاب چشمی عود شونده ممکن است به یک بیماری زمینه ای خود ایمن اشاره کند. در جدول زیر تعدادی از شایع ترین بیماری‌های خودایمن با علائم چشمی ذکر شده است:

بیش فعالی و چشم

بیشتر علائم چشمی خاص همراه با بیش فعالی مربوط به اختلالات سیستم تطابق چشم می‌باشد. تطابق چشم در واقع توان تغییر نمره عدسی چشم برای واضح دیدن تمام فواصل است. ضعف تطابق یا افزایش تطابق منجر به تاری دید، خستگی چشم‌ها و کاهش تمرکز دید می‌شود.

تاثیرات بیش فعالی (ADHD) بر چشم شامل موارد زیر می‌باشد:

• بی ثباتی سیستم تطابق: منجر به کند یا ناپایدار شدن تمرکز و وضوح دید بر روی اشیا در فواصل مختلف می‌شود.
• اسپاسم تطابق: اسپاسم تطابق منجر به تطابق بیش از حد و ایجاد نمره کاذب (نزدیک بینی کاذب و موقت) می‌گردد. این حالت باعث تاری دید دور و خستگی چشم‌ها در اسپاسم طولانی می‌گردد.
• مشکلات ورجنسی: کاهش توان تقارب یا عدم کفایت تقارب چشم‌ها باعث می‌شود فرد نتواند به خوبی در دیدن اشیا و فواصل نزدیک دو چشم را هماهنگ کند. این حالت منجر به خستگی چشم، دوبینی گهگاهی و بی‌حوصلگی هنگام مطالعه می‌شود.
• اختلال در حرکات چشمی دنبال کننده: حرکات دنبال کننده چشم ممکن است دقیق نباشد و این باعث گم کردن خطوط حین مطالعه و کاهش تمرکز می‌شود.

همراهی این علائم با بیش فعالی از این نظر اهمیت دارد که هر فرد دارای این علائم و با مشکلات تمرکز بینایی و بی‌دقتی الزاما دچار بیش فعالی نیست. خیلی از اوقات این علائم در اثر ضعف‌های دید دوچشمی و سیستم تطابق فرد وجود دارند و با استفاده از تمرینات ویژن تراپی قابل بهبود هستند. برخی از این مشکلات عملکردی بینایی می‌توانند علائمی شبیه بیش فعالی ایجاد کنند (مانند کمبود تمرکز، بی دقتی و عدم پیروی از دستورالعمل) و این ممکن است باعث تشخیص و درمان اشتباه برخی کودکان شود.

سخن پایانی

بسیاری از بیماری‌های زمینه‌ای علامت و اثری در چشم و سیستم بینایی ایجاد می‌کنند. خیلی از اوقات با استفاده از همین علائم چشمی یک بیماری جدی زمینه‌ای که حتی خطر مرگ داشته است، تشخیص داده شده است. به همین دلیل معاینه کامل چشم علاوه بر حفظ سلامت بینایی می‌تواند به تشخیص زودهنگام و درمان موثر بسیاری از بیماری‌های زمینه‌ای دیگر نیز کمک کند.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری