عینک مناسب بیماران مبتلا به ماکولا

بیماری‌های ناحیه ماکولا چشم به ویژه دژنراسیون وابسته به سن ماکولا (AMD) یکی از علل شایع کاهش دید مرکزی در بزرگسالان و سالمندان جهان محسوب می‌شوند. ماکولا منطقه دید مربوط به جزئیات، خواندن، تشخیص چهره و تیزبینی است. به همین دلیل هرگونه آسیب به این ناحیه به طور مستقیم بر دید مرکزی و در نتیجه کیفیت زندگی افراد تاثیر می‌گذارد. اگرچه عینک قادر به درمان بیماری‌های ماکولا نیست اما رعایت نکاتی در تجویز و انتخاب فریم و عدسی عینک می‌تواند نقش مهمی در بهبود عملکرد بینایی، کاهش علائم آزاردهنده و کاهش وابستگی بیمار داشته باشد.

در این مقاله تخصصی بیناطب به ویژگی‌های عینک مناسب برای بیماری‌های ماکولا می‌پردازیم.

بهترین نوع عینک برای بیماران مبتلا به دژنراسیون ماکولا (AMD)

قبل از معرفی ویژگی‌های بهترین نوع عینک برای بیماران مبتلا به AMD، بهتر است بدانیم بیماری ماکولا چیست.

ماکولا یک ناحیه در شبکیه چشم انسان است. این منطقه کوچک مسئول دیدی است که هم اکنون شما با آن این مقاله را مطالعه می‌کنید. دیدی که با آن جزئیات و رنگ‌ها را تشخیص می‌دهید. این ویژگی به علت تراکم سلول‌های گیرنده نوری مخروطی و بافت متفاوت ماکولا با اطراف شبکیه به وجود آمده است. یکی از بیماری‌های رایج ماکولا،AMD  یا تباه شدگی ماکولا است. AMD معمولا در سنین بالا آغاز می‌شود. انواع روش‌های درمانی آن با هدف کنترل و پیشگیری از تخریب بیشتر ماکولا صورت می‌گیرد.

هدف اصلی در تجویز عینک در بیماران مبتلا به دژنراسیون ماکولا موارد زیر می‌باشد:

·       اصلاح تمام عیوب انکساری موجود برای استفاده از حداکثر دید

·       استفاده از پوشش‌ تقویت شده در عدسی عینک برای افزایش کانتراست

·       استفاده از پوشش تقویت شده در عدسی عینک برای کاهش خیرگی و کاهش بازتاب‌های محیطی

·       محافظت از سلول‌های باقیمانده شبکیه با فیلتر کردن طول موج‌های نوری مضر

·       در صورت تخریب کامل ماکولا، استفاده از اطراف ماکولا با تجویز عینک منشوری

·       استفاده از دید موجود و باقی‌مانده برای بهبود کیفیت زندگی با کمک انواع ذره بین ها

در ادامه برخی از ویژگی‌های این عینک مناسب برای AMD و بیماری‌های ماکولا را بیان می‌کنیم. انتخاب نوع عینک به نوع بیماری ماکولا، شدت آن، شدت کم بینایی ایجاد شده، نیاز بینایی و سبک زندگی بیمار بستگی دارد.

نقش فیلتر نور آبی و UV در عینک بیماران ماکولا

در علت شناسی AMD و اکثر بیماری‌های ماکولا، طول موج‌های پرانرژی خورشید یکی از علل کلیدی می‌باشند. مواجه بدون محافظ با اشعه UV در طول زندگی باعث ایجاد واکنش‌های اکسیداتیو در شبکیه و تخریب تدریجی سلول‌های شبکیه و ماکولا می‌گردد. تابش اشعه ماورابنفش و طول موج‌های پر انرژی نور مرئی مانند نور آبی در افراد مستعد بیماری ماکولا یا افراد مبتلا می‌تواند یک عامل خطر باشد.

·       عدسی‌های با قابلیت محافظت چشم در برابر اشعه یووی برای جلوگیری از تشدید بیماری ماکولا و حفظ سایر سلول‌ها ضروری است.

·       استفاده از عدسی‌های دارای فیلتر کنترل شده نور آبی کمک کننده است.

مزایای فیلتر نور آبی و UV در عینک در بیماری ماکولا:

·       کاهش آسیب ناشی از واکنش استرس اکسیداتیو در ماکولا

·       کاهش خستگی چشم و ناراحتی چشم در برابر نور

·       بهبود راحتی دید در برابر نورهای مصنوعی و نمایشگرها

عدسی‌های افزایش کنتراست؛ انتخابی مناسب برای کاهش تاری دید ماکولا

کانتراست به تفاوت سوژه و زمینه گفته می‌شود. یک تصویر کاملا سفید در یک زمینه کاملا سیاه کانتراست صد در صد ایجاد می‌کند. هرچه کانتراست تصویر و زمینه بیشتر باشد، تفکیک و تشخیص تصویر از زمینه راحت تر می‌شود. در بیماری‌های ماکولا به علت تخریب گسترده سلول‌های مخروطی (سلول‌های مسئول کانتراست و تفکیک جزئیات) فرد با کاهش کانتراست مواجه می‌شود. کاهش کانتراست یکی از علل افت کیفیت بینایی در این بیماران است. بیمار در تشخیص مرز بین تصاویر، حروف و جزئیات دچار مشکل می‌شود.

عدسی‌های طبی می‌توانند از طریق متریال، پوشش، فیلتر کردن طول موج‌ها و تینت رنگی باعث افزایش کانتراست شوند. توصیه می‌شود در عینک این بیماران از موارد زیر استفاده شود:

·       تینت‌های رنگی مانند زرد، کهربایی و قهوه‌ای کمرنگ

·       پوشش ویژه افزایش کانتراست

·       متریال عدسی با کیفیت و شفاف برای کاهش پراکندگی رنگی

عینک‌های کمک‌بینایی و بزرگ‌نمایی برای بیماران با آسیب ماکولا

عینک‌های کمک بینایی فراتر از یک عینک معمولی طبی هستند. این عینک‌ها به عنوان یک ابزار کمک بینایی برای استفاده از باقیمانده دید بیمار طراحی می‌شوند. معاینه بینایی سنجی تخصصی در حوزه کم بینایی در کنار آموزش صحیح بیمار برای استفاده از این ابزارها می‌تواند این مزایا را داشته باشند:

·       بازگرداندن برخی توانایی‌ها مانند توانایی مطالعه

·       کاهش وابستگی به دیگران و افزایش استقلال فرد

 برخی از این عینک‌ها عبارتند از:

1.   عینک تلسکوپی: این عینک‌ها علاوه بر عدسی اصلاح نمره چشم، دارای یک سیستم عدسی فشرده مشابه با کارکرد تلسکوپ هستند. تجویز این عینک‌های تخصصی به معاینات کم بینایی یا Low vision و تعیین نمره عینک تلسکوپ نیاز دارد. عینک تلسکوپی معمولا برای بهبود دید دور استفاده می‌شود.

2.   عینک منشوری: منشور تصویر را جابه‌جا می‌کند. با استفاده از عدسی‌های دارای منشور(پریزم) می‌توان تصویر را به خارج از منطقه ماکولا آسیب دیده جابه‌جا کرد. در نتیجه فرد از ناحیه‌ای سالم بیرون از ماکولای تخریب شده می‌بیند. هرچند که دقت دید این ناحیه به اندازه ماکولای سالم نیست، اما دید بهتری از ماکولای تباه شده دارد. این کار می‌تواند فرد را برای بسیاری از فعالیت‌ها مستقل‌تر کند یا وابستگی او را به دیگران کاهش دهد.

3.   مگنیفایر یا ذره بین: ذره بین یا مگنیفایر یک عدسی محدب(یک سو محدب یا دوسو محدب) است که اندازه تصویر را بزرگ‌تر می‌کند. میزان بزرگ کردن تصویر، بزرگنمایی عدسی نامیده می‌شود و به توان آن بستگی دارد. این توان به صورت علامت X در کنار عدد توان ذره بین نشان داده می‌شود. به عنوان مثال 10X به این معنی است که این مگنیفایر تصویر را ۱۰ برابر بزرگ‌تر می‌کند. از ذره‌بین‌ها معمولا برای کارهای نزدیک مثل مطالعه استفاده می‌شود.

استفاده از ذره بین‌ها به چند شکل زیر می‌تواند باشد:

·       عدسی‌های مثبت دارای بزرگنمایی به صورت عینک دائمی یا عینک مطالعه (در مواردی که آسیب ماکولا زیاد نباشد)

·       ذره بین‌های دستی، ایستاده و … این ذره بین‌ها به صورت دستی یا ایستاده نگه داشته می‌شوند. این مگنیفایرها دارای توان بزرگنمایی بسیار بالاتری از عینک هستند. از آن‌ها می‌توان برای خواندن جزئیات کوچک استفاده کرد.

·       ذره بین دیجیتال با بزرگنمایی متغیر: این ابزار دیجیتال دارای توان‌های متعددی از ذره بین است. شما با انتخاب گزینه مورد نظر می‌توانید از تصویر بزرگنمایی شده استفاده کنید.

کاهش خیرگی و بهبود دید مرکزی با عینک مناسب ماکولا

خیرگی یا glare حالتی است که به علت وجود نورهای مزاحم در محیط یا مشکلی در چشم، نورها به صورت پخش دیده شده و باعث خیرگی می‌شوند. خیرگی منجر به کاهش دید، کاهش راحتی و حتی آزار دیدن در نور می‌شوند. Glare یکی از شکایات اصلی در بیماران مبتلا به آسیب ماکولا است. در این افراد خیرگی می‌تواند در مواجه با نور خورشید، چراغ‌های ماشین و در فضاهای روشن تشدید شود.

عدسی‌های با ویژگی‌های زیر می‌توانند در کاهش خیرگی نقش موثری داشته باشند:

عدسی با فیلتر پلاریزه

فیلتر پلاریزه بخشی از نورهای مزاحم بازتابی را فیلتر می‌کند. این منجر به کاهش خیرگی و افزایش راحتی فرد در مواجه با نور می‌شود.

پوشش آنتی رفلکس عدسی

پوشش ضد بازتاب یا آنتی رفلکس باعث کاهش بازتاب‌های محیطی می‌شود. هرچه کیفیت پوشش آنتی رفلکس بالاتر باشد(تعداد لایه‌ها و فرمولاسیون پوشش) میزان حذف بازتاب‌های محیطی بسیار بهتر و بیشتر صورت می‌گیرد. نتیجه این ویژگی افزایش راحتی، افزایش وضوح و کاهش خیرگی است.

پوشش ضد خیرگی (آنتی گلر) عدسی

این پوشش تقویت شده با هدف کاهش حداکثری خیرگی از ترکیب پوشش و  فیلترهای مختلف استفاده می‌کند.

عدسی با تینت رنگی مناسب

رنگ مناسب با فیلتر کردن بخشی از طول موج‌های نور مرئی می‌تواند در کاهش خیرگی نقش موثری داشته باشد.

ویژگی‌های عدسی استاندارد برای افراد مبتلا به بیماری ماکولا

یک عدسی استاندارد برای افراد مبتلا به بیماری‌های ماکولا دارای ویژگی‌های زیر است:

·       شفافیت اپتیکی بالا: انتخاب متریال شفاف با عدد Abbe بالا

·       پوشش آنتی رفلکس با کیفیت بالا

·       محافظ کامل UV

·       امکان استفاده از فیلتر پلاریزه و پوشش آنتی گلر(ضد خیرگی)

·       تینت رنگی مناسب برای افزایش کانتراست

·       فیلتر کنترل شده نور آبی(نه تمام نور آبی، برای حفظ تفکیک رنگی)

·       در صورت وجود بیماری‌هایی مانند پارکینسون و … که با عدم تعادل و احتمال افتادن فرد همراه است، از عدسی‌های نشکن یا مقاوم به ضربه استفاده کنید.

عدسی‌های غیر استاندارد با کیفیت پایین منجر به موارد زیر می‌شوند:

·       کاهش کیفیت دید

·       افزایش ابیراهی‌ها و پراکندگی نور

·       پخش نور

·       تشدید خیرگی

·       کاهش کانتراست

·       خستگی بیشتر چشم

·       عدم محافظت کامل از چشم در برابر UV

چه فریمی برای بیماران ماکولا مناسب‌تر است؟

انتخاب فریم در بیماران مبتلا به AMD و بیماری‌های ماکولا فقط محدود به سلیقه و زیبایی نیست. بلکه انتخاب صحیح فریم عینک، بهبود عملکرد بینایی برای حداکثر استفاده از عدسی تخصصی و محافظت از چشم را به همراه دارد.

یک فریم مناسب و استاندارد برای افراد مبتلا به بیماری‌های ماکولا دارای ویژگی‌های زیر است:

·       میدان دید کافی برای چشم‌ها فراهم کند: چون این افراد گاهی برای بهتر دیدن ناچار به استفاده از جایی غیر از مرکز عدسی هستند. اندازه و ابعاد فریم باید به گونه‌ای باشد که حداکثر میدان دید را پوشش دهد.

·       جلوی ورود نورهای مزاحم از اطراف را بگیرد: یک انحنا و خم ملایم فریم می‌تواند جلو نورهای مزاحم اطراف را بگیرد.

·       سبک باشد: افراد ممکن است به استفاده از عینک وابسته باشند. پس وزن فریم باید برای استفاده طولانی مدت سبک باشد.

·       فیت مناسب داشته باشد: برای بیشترین راحتی عینک روی بینی و گوش ها، فریم باید کاملا فیت باشد. فریم عینک نباید روی بینی و پشت گوش‌ها هیچ فشاری وارد کند. همچنین فریم نباید موقع استفاده از صورت لیز بخورد.

·       استحکام و دوام بالا داشته باشد: گاهی ممکن است ابزارهای تخصصی مانند یک کلیپ آفتابی یا ذره‌بین مشابه لوپ روی فریم نصب و سوار شوند. فریم عینک باید در عین وزن سبک استحکام کافی برای نگه داشتن بار اضافی را داشته باشد.

·       متریال فریم نشکن یا مقاوم به ضربه باشد: برای تمام افراد با دید کم و تک چشم، عینک یک ابزار محافظتی از چشم هم محسوب می‌شود. فریم و عدسی‌های نشکن یا مقاوم به ضربه می‌توانند از چشم در برابر ضربات احتمالی مانند افتادن و … محافظت کنند.

تأثیر عینک تخصصی بر کیفیت زندگی بیماران مبتلا به ماکولا

تجویز عینک تخصصی، انتخاب تخصصی عدسی و فریم و فیت تخصصی عینک برای بیماران مبتلا به بیماری‌های ماکولا می‌تواند تاثیر چشمگیری بر کیفیت زندگی این افراد داشته باشد. این تاثیر در مواردی تا مستقل شدن این بیماران نیز پیش می‌رود.

میزان تاثیر عینک و ابزارهای کمک بینایی در بیماری ماکولا در همه افراد مبتلا یکسان نیست. این تاثیر به موارد زیر بستگی دارد:

·       نوع بیماری

·       شدت بیماری

·       میزان و سرعت پیشرفت بیماری

·       میزان تباه شدگی ماکولا

·       سن فرد

·       سبک زندگی و نیازهای بینایی فرد

دامنه این تاثیرات شامل موارد زیر می‌باشد:

·       افزایش توانایی برای انجام فعالیت‌های روزمره

·       بهبود اعتماد به نفس

·       کاهش وابستگی به کمک دیگران

·       حفظ مشارکت اجتماعی و شغلی

·       امکان مطالعه و انجام برخی فعالیت‌های دلخواه

نقش اپتومتریست‌ها به عنوان مراقبین اولیه بینایی و توان‌بخشی بینایی در مدیریت مبتلایان بیماری ماکولا بسیار پررنگ است. ارزیابی دقیق، آزمایش ابزارهای کمک بینایی، آموزش بیمار، انتخاب تخصصی عدسی و فریم تفاوت چشمگیری در نتیجه نهایی ایجاد می‌کند.

سخن پایانی

هرچند که بیماری‌های ماکولا درمان قطعی ندارند، اما مدیریت بیماری و استفاده از بینایی باقیمانده تاثیر بسیار زیادی در بهبود کیفیت زندگی مبتلایان دارد. انتخاب عینک مناسب یکی از این جنبه‌های مدیریت بیمار است. هدف در عینک برای بیماری ماکولا استفاده حداکثری از دید باقیمانده و حفظ بخش‌های سالم شبکیه است. این هدف با انتخاب عدسی و فریم مناسب، پوشش‌ها و فیلترهای ویژه مناسب حاصل می‌شود.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری