پیر چشمی

آیا به تازگی متوجه شده‌اید که حروف و یا متن گوشی را از فاصله نزدیک به خوبی نمی‌بینید؟ احساس می‌کنید با دورتر کردن کتاب، دید بهتری خواهید داشت؟ مرتبا بین تشخیص عدد ۲ و ۳ روی برگه‌های چاپ شده دچار تردید می‌شوید؟ یا شاید برای دیدن اشیا نزدیک ناچار هستید عینک دائمی خود را دربیاورید؟ اگر این علائم را دارید و سن شما بالاتر از ۴۰ سال است، شاید یک معاینه چشم شما را به تشخیص پیرچشمی برساند. در این مقاله با ما همراه باشید تا راجع به پیرچشمی، علل و علائم آن بیشتر بدانید.

پیرچشمی چیست؟

واژه پیرچشمی ممکن است حس ناخوشایندی به شما القا کند. درواقع پیرچشمی ترجمه فارسی نه چندان درست از واژه اصلی Presbyopia می‌باشد. این عارضه بینایی (Presbyopia) یک حالت طبیعی در چشم و وابسته به سن می‌باشد. پیرچشمی به معنی کاهش تدریجی قدرت تطابق عدسی چشم است که با افزایش سن در تمام افراد رخ می‌دهد.

تطابق چیست: تطابق یا Accomodation یک قابلیت سیستم بینایی است که طی آن عدسی داخل چشم انسان برای دیدن اشیا نزدیک سطح خود را محدب‌تر می‌کند. در نتیجه این کار قدرت عدسی افزایش می‌یابد و می‌تواند اشیا در فاصله نزدیک را هم به وضوح ببیند. این قابلیت از طریق انعطاف پذیری عدسی چشم و انقباض و شل شدن رشته‌های متصل به عدسی (زونول‌ها و جسم مژگانی) محقق می‌شود. نوزادان و کودکان دارای بیشترین مقدار قدرت تطابق هستند. هرچه سن انسان بالاتر می‌رود، از قدرت این انعطاف‌پذیری عدسی کاسته می‌شود. اوایل ۴۰ سالگی زمانی است که کاهش تطابق عدسی با سرعت بیشتر و محسوس‌تری شدت می‌گیرد. سفت شدن عدسی و رشته‌های متصل به آن منجر به کاهش انعطاف عدسی و عدم تغییر تحدب آن مثل قبل می‌شود. این حالت باعث تار دیدن اشیا نزدیک می‌گردد.

پس به تعبیری دیگر، در چشمان ما از همان آغاز تولد فرآیند پیرچشمی نیز آغاز می‌شود. زیرا توان تطابق چشمان ما پیوسته در حال کاهش تدریجی است. اما شدت این کاهش با شروع دهه چهارم زندگی شدت بیشتری می گیرد.

امتروپیا Emmetropia به معنی فقدان یا عدم خطای انکساری است. هر حالتی غیر از این به معنی وجود عیوب انکساری است. عیوب انکساری به معنی خطاهایی در شکست نور هستند. نور از لحظه برخورد به چشم وارد مسیری برای ورود به آن (قرنیه، مردمک، عدسی و زجاجیه) تا رسیدن به شبکیه است. خطاهای انکساری به علل مختلف در این مسیر نور ایجاد شده و باعث می‌شوند نور به صورت متمرکز بر روی نقطه ماکولا لکه زرد شبکیه قرار نگیرد.

نزدیک‌بینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی انواع این عیوب انکساری هستند. پیرچشمی یکی از عیوب انکساری چشم است که در اثر افزایش سن و کاهش توان تطابق عدسی رخ می‌دهد.

پس قبل از هر چیز بدانید که پیرچشمی یا پرسبیوپیا یکی از خطاهای انکساری چشم و یک حالت طبیعی در روند افزایش سن است. پیرچشمی یک فرآیند کاملا طبیعی در تغییرات سیستم بینایی وابسته به سن می‌باشد. پیرچشمی یک بیماری پاتولوژیک نیست. پس از این بابت نگران نباشید.

علائم پیرچشمی در زنان و مردان

• فرد متوجه می‌شود نمی‌تواند به خوبی گذشته نوشته ریز را تشخیص دهد و بخواند.
• تاری دید در فاصله نزدیک
•  مشکل در خواندن عدد ۲ و ۳ در گوشی یا کاغذ
• دور کردن کتاب یا مجله برای بهتر دیدن
• کاهش دید در نور کم: علائم پیرچشمی ممکن است در نور کم بدتر شوند. نور مناسب می‌تواند دید نزدیک بهتری ببخشد.
• تاری دید بیشتر در هنگام خستگی یا خواب آلودگی یا در ابتدای صبح
• تنگ کردن چشم‌ها و پلک زدن زیاد برای واضح دیدن اشیا و حروف نزدیک
• خستگی، سردرد و سنگینی چشم‌ها در فعالیت‌های نزدیک
• مشکل در تمرکز روی اشیا نزدیک
• در افرادی که عینک دور یا دائمی دارند، درآوردن عینک برای بهتر دیدن نزدیک

فعالیت یا کار نزدیک به هرگونه کار با چشم که در فاصله کمتر از یک متری انجام گیرد گفته می‌شود. این فعالیت‌ها می‌تواند مطالعه، کار با گوشی، لپ تاپ و کامپیوتر، کارهای دستی هنری، تعمیرات ابزار و… باشد.

پیر چشمی در تمام افراد رخ خواهد داد. هر کسی که از گزند افزایش سن در امان نیست، از پیرچشمی هم در امان نیست. اما نوع بروز آن ممکن است متفاوت باشد. اگر شما قبلا در دید دور مشکل نداشته اید و اصطلاحا امتروپ (بدون عیب انکسار بوده اید) اکنون با شروع پیر چشمی در دید نزدیک مشکل خواهید داشت و باید از روش‌های اصلاح دید نزدیک استفاده کنید. اما اگر قبلا شما یک فرد نزدیک‌بین (میوپ) بوده‌اید ممکن است متوجه شوید که برای دیدن بهتر اشیا در فاصله نزدیک نیاز دارید که عینک خود را بردارید.

علل پیر چشمی

اصلی‌ترین علت بروز پیرچشمی، افزایش سن و کاهش قدرت انعطاف‌پذیری عدسی چشم می‌باشد.

بروز پیرچشمی می‌تواند تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار بگیرد. تفاوت‌هایی در سن بروز پیرچشمی در جمعیت زنان و مردان وجود دارد اما این تفاوت معنی دار و قابل توجه نیست. سایر عوامل موثر بر ایجاد و شدت پیر چشمی عبارتند از:

• منطقه جغرافیایی زندگی و میزان مواجه با نور آفتاب: قرار گرفتن طولانی در معرض اشعه ماورابنفش (UV) می‌تواند باعث تسریع روند پیری بدن و نیز چشم‌ها گردد. عدسی چشم هم از این قاعده مستثنی نیست. به همین علت معمولا در مطالعات شیوع سنجی میزان پیرچشمی در محل‌های جغرافیایی خشک و گرم بیشتر است و سن شروع آن نیز کمتر است.
• تغذیه ناسالم: تغذیه ناسالم و ناکافی و سو تغذیه می‌تواند باعث سرعت بخشیدن فرآیند پیری سلول‌ها گردد. این مساله در پیرچشمی نیز صادق است. رژیم غذایی کامل و غنی از مواد مورد نیاز برای سلامت چشم می‌تواند در سالم ماندن سلول‌ها و بافت‌های بینایی موثر باشد. همچنین از پیرچشمی زودتر از موعد جلوگیری کند.
• استرس، کم خوابی: تاثیر استرس و کم‌خوابی بر تمام ارگان‌های بدن بر کسی پوشیده نیست. عضلات کوچک کنترل کننده سیستم تطابق چشم نیز از خطر استرس و کم خوابی در امان نیستند.
• مشکلات روحی-روانی: حالت‌ها و بیماری‌های مختلف روحی، روانی و روان‌پریشی(چه بدون مصرف دارو و چه در صورت مصرف دارو) می توانند در روند بروز علائم پیرچشمی اثرگذار باشند.
• بیماری‌های زمینه ای و مصرف داروهای خاص: بیماری‌های زمینه ای بدن مانند دیابت و انواع اختلالات عضلانی بدن، مصرف داروهای اعصاب و روان و … می توانند در زمان بروز و شدت علائم پیرچشمی تاثیر بگذارند.
• هر عاملی که توان و قدرت تطابق عدسی چشم را کاهش بدهد: مانند حالات روحی، خستگی، ضربه و داروهای موثر بر سیستم تطابق. یک نوع از پیرچشمی با عنوان پیرچشمی زودرس وجود دارد. این نوع پیرچشمی نه بر اثر افزایش سن بلکه به دلیل اختلالات تطابق در اثر سایر عوامل به وجود می‌آید.
• میزان فعالیت نزدیک: ممکن است کار چشمی زیاد در نزدیک باعث تشخیص زودتر پیرچشمی شود.اگر فرد به واسطه شغل خود به دید دقیق در فاصله نزدیک نیاز داشته باشد، طبیعی است که زودتر متوجه علائم خود گردد. افرادی که کار نزدیک و مطالعه چندانی ندارند ممکن است پیر چشمی در همان سن برای آن‌ها هم آغاز شده باشد، اما چون نیاز بینایی خاصی در نزدیک نداشته‌اند متوجه آن نشده باشند.

به طور میانگین از اوایل سن ۴۰ سالگی علائم پیرچشمی آغاز می‌شود و هر سال به شدت آن افزوده می‌شود. این سن شروع بسته به موارد ذکر شده در بالا می‌تواند چند سال زودتر یا دیرتر گردد. پس از آغاز روند پیرچشمی، این کاهش تطابق تا اواسط دهه ششم زندگی (۶۵ سالگی) ادامه می‌یابد. سپس به یک ثبات نسبی می‌رسد.

آیا پیرچشمی باعث کوری می‌شود؟

پاسخ این سوال قطعا خیر است. نگرانی خیلی از بیماران بعد از تشخیص پیرچشمی یا مشاهده افزایش هرساله آن، این است که آیا این روند باعث کوری یا نابینایی من خواهد شد؟ خیر. قطعا پیرچشمی باعث نابینایی نمی‌گردد. پیرچشمی فقط باعث تاری دید نزدیک می‌شود. این روند معمولا تا سن ۵۵ سالگی در حال تشدید است و توان تطابق با شدت بالایی در حال کاهش است. ممکن است طی چند سال نمره عینک مطالعه شما تغییرات زیادی بکند. اما سپس این روند به حالت با ثبات‌تری می‌رسد. بعد از ۶۰ سالگی معمولا شدت تطابق مثل قبل کاهش نمی‌یابد.

نابینایی یا کوری در اثر عوامل پاتولوژیک و بیمارگونه، انواع بیماری‌های چشمی، ضربهو … به معنی عدم توانایی چشم در دیدن و عدم اصلاح آن است. اما در پیرچشمی با هر نمره ی چشمی همیشه امکان اصلاح دید و رسیدن دید شما به دید کامل می‌باشد.

 ویتامین برای پیرچشمی

همانطور که در بخش علت‌های پیرچشمی عنوان شد، تغذیه نامناسب می‌تواند یکی از علل تسریع روند پیری و پیرچشمی باشد. دقت داشته باشید که هیچ درمان قطعی برای پیرچشمی یا جلوگیری کامل از آن وجود ندارد. اما داشتن تغذیه حاوی مواد معدنی مورد نیاز برای سلامت چشم می‌تواند در به تاخیر انداختن علائم آن و حفظ سلامت بافت‌های چشم(قرنیه، عدسی و شبکیه) موثر باشد. مکمل‌های تقویت چشم حاوی ویتامین‌های مورد نیاز برای سلامت چشم هستند. 

این مکمل‌ها نقش حمایتی در کاهش خطر ابتلا به بیماری‌های چشم مرتبط با سن دارند. بیشترین استفاده از آن‌ها برای کاهش خطر ابتلا به دژنراسیون ماکولا وابسته به سن و  دژنراسیون‌های شبکیه می‌باشد.

این مکمل‌های تقویت چشم حاوی أنواع ویتامین‌ها و مواد معدنی مورد نیاز چشم مانند زینک، ویتامین A، ویتامین E، لوتئین، زیگرانتین و ویتامین C هستند. مکمل مورد نیاز و میزان مصرف باید بر اساس نسخه تجویزی پزشک باشد. ویتامین‌ها دارای انواع محلول در چربی و آب هستند. انباشت بیش از حد برخی ویتامین‌ها در بدن می تواند مضر باشد.

آنچه برای پیرچشمی مضر است

• قرار گرفتن بیش از حد و بدون محافظ(عینک آفتابی) در مقابل نور آفتاب و اشعه ماورابنفش
• مطالعه در نور کم
• عدم استفاده از عینک مطالعه باعث فشار آوردن بر عضلات کنترل کننده تطابق می‌شود. این کار علاوه بر ایجاد خستگی و ناراحتی بینایی در نزدیک، باعث تاری دید دور شما هم می‌شود. این کار باعث نوسان دید می‌شود. استفاده از عینک پیرچشمی برای کارهای نزدیک، باعث راحت و ریلکس شدن زونول‌ها و عدسی چشم می‌گردد و از اسپاسم غیرضروری آن‌ها جلوگیری می‌کند.
• بدون معاینه و نسخه اپتومتریست یا چشم پزشک از عینک‌های مطالعه استفاده نکنید: عینک‌های مطالعه دارای عدسی‌های محدب(عدسی با نمره +) هستند. این عدسی‌ها خاصیت بزرگنمایی دارند. ممکن است با تست کردن آن‌ها و دیدن بزرگتر اشیا هیجان زده شوید. اما دقت کنید که نمره عینک مطالعه باید با معاینه کامل چشم‌ها تعیین شود.
• از عینک‌های مطالعه آماده استفاده نکنید: این عینک‌ها دارای عدسی‌های بی کیفیتی هستند و نمره هر دو چشم یکسان است. همچنین فاصله بین مردمکی PD در تمام این عینک‌ها یکی است. در حالی‌که عینک مطالعه شما دقیقا مانند عینک دور باید طبق معاینه تعیین نمره شود. ممکن است نمره دو چشم شما یکسان نباشد. همچنین فاصله بین مردمکی چشمان شما باید در ساخت عینک لحاظ شود. عدم رعایت این نکات باعث ایجاد اثرات زیان باری بر چشم و سیستم بینایی می‌گردد.
• از ذره‌بین و نمرات بالای عینک مطالعه که برای شما تجویز نشده است استفاده نکنید: استفاده از نمرات مثبت بالا با ایجاد بزرگ‌نمایی زیاد باعث عادت کردن عدسی چشم شما به این بزرگ‌نمایی می‌شود. این کار چشمان شما را زودتر از موعد خود پیر می‌کند. عدسی چشم هر سال مقداری از توان تطابق خود را از دست می‌دهد که به نسبت این مقدار نمره عینک مطالعه تجویز می‌شود. در صورتی که شما از نمره بالاتر از این مقدار استفاده کنید، در واقع آن توان باقی مانده عدسی چشم خود را هم از آن گرفته‌اید.
• سبک زندگی ناسالم شامل تغذیه ناسالم و ناکافی، سیگار، الکل، استرس و کم خوابی

سخن پایانی

هرچند که ممکن است نام پیرچشمی ناخوشایند باشد، اما یک روند کاملا طبیعی در بدن و چشمان ما است. آگاهی از علائم و روش‌های اصلاح آن می‌تواند همچنان شما را از انجام فعالیت‌های نزدیک مشعوف سازد. در درمان پیرچشمی به انواع روش‌های مختلف اصلاح دید شامل انواع عینک‌ها، لنزهای تماسی، قطره و عمل‌های جراحی می‌پردازیم.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری