سنجش بینایی | بینایی سنجی

احتمالا شما هم برای معاینه بدو ورود دبستان یا غربالگری تنبلی چشم کودک خود به مراکز سنجش بینایی مراجعه کرده باشید. در این مراکز سنجش بینایی برای غربالگری افراد دچار مشکلات بینایی صورت می‌گیرد. اما این سنجش شامل چه مواردی می‌باشد و آیا جای یک معاینه کامل چشم را می‌گیرد؟ اهمیت غربالگری بینایی و طرح‌های سنجش بینایی در چیست؟ چه کسانی می‌توانند متولیان انجام آن باشند و این نوع بینایی سنجی‌ها شامل چه مراحلی است؟ برای پاسخ به این سوالات با این مقاله همراه باشید.

سنجش بینایی یا بینایی سنجی چیست؟

ابتدا باید بدانید که بینایی سنجی می‌تواند به شغل و حرفه بینایی سنجی (که ترجمه نه چندان درست اپتومتری است) یا برنامه‌های غربالگری بینایی اشاره کند.

سازمان بهداشت جهانی اپتومتری را مراقبت اولیه سلامت چشم و بینایی(Primery Eye Care) می‌داند. اپتومتریست (Optometrist) به عنوان مراقب اولیه سلامت بینایی در دنیا معرفی و شناخته شده است. مراقبت اولیه بینایی به این معنی است که ابتدا باید معاینه کامل چشم نزد آن‌ها صورت بگیرد. آن‌ها مسئول تشخیص اولیه و مدیریت بیمار هستند. اپتومتریست بر اساس نتایج معاینه چشم، برنامه درمانی، مشاوره‌ای یا ارجاع بیمار به متخصص مربوطه را مدیریت می‌کند. این سلسه مراتب درمانی در نظام سلامت هر کشور به منظور ارجاع صحیح و مدیریت صحیح بیماران، جلوگیری از ازدحام‌های بی دلیل و اتلاف زمان و هزینه بیماران و اتلاف بی‌دلیل و غیر ضروری وقت متخصصین، الزامی است.

در ایران نام این حرفه، از Optometry به بینایی سنجی ترجمه شده است. به کار بردن ترجمه تحت اللفظی بینایی‌سنجی تمام مفهوم اپتومتری و گستردگی شرح وظایف آن را در بر نمی‌گیرد.

اپتومتریست به صورت‌های زیر در بدنه نظام سلامت بینایی کشور حضور دارند:

• معاینه چشم کامل در دفاتر کار اپتومتری مستقل
• مسئول فنی مراکز معتبر ساخت و ارائه عینک طبی
• سطح اول و دوم غربالگری‌های بینایی
• معاینات بینایی طب کار
• همکاری با چشم پزشکان در مطب‌های چشم‌پزشکی و کلینیک‌های چشم
• حضور در بخش اپتومتری بیمارستان‌های چشم و بیمارستان‌های عمومی
• تصویر برداری‌های تخصصی چشم در مراکز تصویر برداری چشم
• مراکز توانبخشی بینایی برای کم بینایان
• غربالگری سلامت بینایی افراد جامعه در قالب طرح‌های همکاری وزارت بهداشت
• طرح‌های خیریه‌ای غربالگری بینایی مناطق محروم و تجویز و اهدا عینک طبی

همانطور که خواندید یکی از وظایف اپتومتریست‌ها حضور در طرح‌های غربالگری بینایی می‌باشد.

اما یک طرح بینایی سنجی یا برنامه سنجش بینایی یا غربالگری بینایی چیست؟

این طرح که با نظارت سازمان وزارت بهداشت می‌تواند با همکاری با ارگان‌های مختلف صورت بگیرد شامل مراحلی از سطوح مختلف معاینات بینایی ابتدایی تا تخصصی است. در سطح اول این طرح‌ها صرفا معاینات ابتدایی مانند تخمین نمره چشم یا اندازه‌گیری حدت بینایی صورت می‌گیرد. طرح‌های سنجش بینایی یا غربالگری بینایی برای تشخیص و یافتن افراد دچار اختلالات بینایی و ارجاع آن‌ها به مراکز تخصصی انجام می‌گیرند. هدف از این طرح‌ها، غربالگری سطح وسیعی از جمعیت به منظور کشف موارد مشکوک و ارجاع آن‌ها برای معاینه تکمیلی در جهت ارتقا سلامت بینایی جامعه است.

طبیعی است که با توجه به این که در سطح اول سنجش بینایی، از تمام تجهیزات و افراد متخصص استفاده نمی‌شود، امکان نادیده گرفتن برخی افراد مبتلا به مشکلات بینایی به علت عدم تشخیص دقیق آن‌ها و نیز امکان ارجاع افرادی که نیازی به ارجاع نداشته‌اند وجود دارد. پس اگر فرزند شما به سطح دوم معاینه در مراکز تخصصی ارجاع شده است و در آن جا پس از معاینه کامل متوجه شدید که مشکل جدی وجود ندارد، جای نگرانی نیست. صرف نظر از این موارد، انجام دقیق غربالگری‌های بینایی در مقیاس وسیع و در طول سال‌ها منجر به بهبود وضعیت سلامت بینایی جامعه شده ‌است. بسیاری از کودکان مبتلا به اختلالات بینایی در سنین طلایی درمان کشف شده و تحت درمان قرار می‌گیرند.

سنجش بینایی فقط برای کودکان لازم است؟

هرچند که اکثر برنامه‌های سنجش بینایی شناخته شده بر روی کودکان صورت می‌گیرد اما این غربالگری‌ها محدود به کودکان نیستند. دلیل اینکه تمرکز جدی‌تر بر روی کودکان می‌باشد، اهمیت سن بحرانی اختلالات بینایی و سن طلایی درمان در کودکان (تا ۶ سالگی) می‌باشد.

بینایی سنجی کودکان در قالب طرح غربالگری تنبلی چشم معمولا کودکان ۲ تا ۶ سال را در بر می‌گیرد. این دوره سنی، دوره بحرانی بلوغ سیستم بینایی است. هرگونه اختلال جدی در چشم یا سیستم بینایی و ارتباط چشم با مغز در این دوره می‌تواند باعث کم بینایی یا نابینایی در آینده شود.

سنجش بینایی بدو ورود به مدرسه نیز یکی از طرح‌های بینایی سنجی کودکان است. در این برنامه کودکان قبل از ورود به دبستان تحت معاینات غربالگری بینایی، شنوایی، هوش و روانشناسی قرار می‌گیرند.

سنجش بینایی کودکان و غربالگری‌های بینایی کودکان در سطح اول می‌تواند توسط کارشناس غربالگر آموزش دیده انجام بگیرد. پس از تعیین موارد مشکوک کودکان در سطح دوم به معاینه بینایی سنجی توسط اپتومتریست ارجاع داده می‌شوند. در صورت تشخیص اپتومتریست به معاینه تخصصی چشم پزشکی کودک به چشم پزشک ارجاع داده می‌شود.

طرح‌های غربالگری بینایی بزرگسالان به ویژه در سنجش بینایی شغلی با توجه به نیاز به جمع آوری اطلاعات بینایی تخصصی‌تر معمولا توسط اپتومتریست در هر دو سطح اول و دوم انجام می‌گیرد. البته اغلب موارد سنجش بینایی در مراکز دریافت گواهینامه توسط پزشک همکار طرح صورت می‌گیرد. در این سنجش بینایی معمولا از اندازه‌گیری حدت بینایی (چارتE) و تست دید رنگ استفاده می‌شود. در صورت شک به اختلال بینایی فرد به مرکز اپتومتری ارجاع داده می‌شود.

طرح‌های غربالگری بینایی و سنجش بینایی بزرگسالان می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سنجش بینایی دریافت گواهینامه (حدت بینایی و دید رنگ)
• سنجش بینایی کارگران و کارمندان شاغل در مراکز صنعتی: در قالب غربالگری‌های مربوط به طب کار که معمولا به صورت سالانه صورت می‌گیرد.
• غربالگری بینایی بزرگسالان برای تشخیص آب مروارید به ویژه در مناطق کم برخوردار که امکان چکاب روتین آب مروارید را ندارند
• غربالگری بینایی بزرگسالان بالای ۴۰ سال برای تشخیص به موقع گلوکوم

بینایی سنجی در کودکان چرا و چگونه انجام می‌شود؟

همانطور که گفتیم دوران کودکی از تولد تا ۶ سالگی دوران بحرانی رشد سیستم بینایی است. اختلالات بینایی که در این دوره نادیده گرفته شده یا درمان نشوند می‌توانند اثرات جبران ناپذیر بر بینایی کودک باقی بگذارند. زیرا تکامل سیستم بینایی در ارتباط با مغز در این دوره به بلوغ خود می‌رسد. هر نوزاد تازه متولد شده ابتدا باید اولین و دومین معاینه چشم خود را در بدو تولد و شش ماهگی از سر بگذراند. در صورت عدم وجود اختلالات بدو تولد این کودکان از دو سالگی به بعد می‌توانند تحت معاینه روتین بینایی سنجی قرار بگیرند.

بینایی سنجی‌های ویژه کودکان به صورت دو طرح کلی غربالگری تنبلی چشم توسط سازمان بهزیستی کشور و غربالگری بینایی طرح بدو ورود به دبستان توسط سازمان آموزش و پرورش کشور صورت می‌گیرد.

با اعلام زمان و مراکز مجاز انجام غربالگری تنبلی چشم شما می‌توانید فرزند خود را جهت سنجش بینایی سطح اول به این مراکز ببرید. سطح اول غربالگری تنبلی چشم معمولا توسط کارشناس غربالگر با استفاده از دستگاه فوتورفرکشن برای تخمین نمره چشم و مشکلات پاتولوژیک چشم صورت می‌گیرد. پس از انجام سنجش سطح اول، در صورت پاس شدن تست، معاینه بعدی غربالگری تنبلی چشم کودک در سال بعد صورت می‌گیرد. در صورت مشکوک بودن به اختلال بینایی، کودک به مراکز بینایی سنجی همکار طرح ارجاع می‌شود. در این مراکز اپتومتریست یک معاینه چشم کامل را بر روی کودک انجام می‌دهد.

در هنگام ثبت نام کودک برای آغاز به تحصیل زمان و مکان سنجش بدو ورود به مدرسه به شما اعلام می‌شود. در این غربالگری بینایی سنجی معمولا از چارت حدت بینایی (چارت E اسنلن) برای ارزیابی و تخمین حدودی حدت بینایی کودکان استفاده می‌شود. همچنین از تست دید رنگ برای تشخیص نقائص دید رنگ ارثی استفاده می‌شود. در صورتی که طبق دستورالعمل‌های داده شده کارشناس غربالگر متوجه اختلال بینایی در کودک شود، به مراکز بینایی سنجی همکار طرح و معاینه اپتومتری کامل ارجاع داده می‌شود.

نکات مهم قبل از بینایی سنجی

رعایت این نکات می‌تواند یک سنجش بینایی راحت و تا حدودی دقیق به همراه داشته باشد و خاطره خوبی برای فرزندتان بسازد:

• به هیچ عنوان اسباب نگرانی و ترس او را فراهم نکنید. در خیلی از موارد سنجش بینایی نیازی به پاسخ دادن کودک نیست و تنها نیاز است چند ثانیه به یک دستگاه نگاه کند. پس شرایط را برای او پیچیده یا سنگین نکنید و او را تحت فشار قرار ندهید.
• اگر کودک شما بالای ۴ سال دارد، از قبل علامت E را در چهار جهت به او آموزش بدهید. در معاینات بدو وورد به مدرسه یا برخی معاینات غربالگری از چارت‌های دید استفاده می‌شود. اگر کودک از قبل با این علامت آشنایی داشته باشد احساس گیجی و غریبی کمتری می‌کند و سریع با محیط سازگار می‌شود.
• سعی کنید کودک سرحال باشد. بیمار، تب آلود، خسته یا عصبی و گریان نباشد. این موارد می‌تواند هم در همکاری او و هم در نتیجه سنجش بینایی اثر بگذارد.

آیا نتیجه بینایی سنجی کودک قطعی است؟

خیر. سنجش بینایی یا غربالگری بینایی همانطور که از نام آن پیداست یک غربال است. یعنی برای تشخیص موارد مشکوک صورت می‌گیرد. دستگاه استفاده شده در این تست‌ها حدود تخمینی از نمره چشم ارائه می‌دهد که این نمره نیز تحت تاثیر همکاری کودک ممکن است تغییر کند. در طی غربالگری‌های بینایی ممکن است برخی از اختلالات با شدت کم تشخیص داده نشود. انواع عیوب انکساری با نمره کم، انحرافات چشمی با درجه پایین و اختلالات شبکیه ممکن است از دست بروند. همچنین ممکن است به علت عدم همکاری یا همکاری پایین کودک، نتایج ضد و نقیض به دست بیاید که برای اطمینان از درستی آن‌ها به معاینه تکمیلی نیاز است.

پس با وجود اهمیت غربالگری‌های بینایی، نمی‌توان برچسب قطعی بر روی نتایج سنجش بینایی گذاشت. طرح‌های غربالگری چشم کودکان اهمیت بسیار بالایی در ارزیابی و تشخیص اختلالات بینایی در جامعه دارد. اما این طرح‌ها به هیچ عنوان جایگزین یک معاینه چشم کامل نیستند. تصور نکنید چون نتیجه کودک شما در طرح غربالگری تنبلی چشم نرمال بوده است به این معنی است که دیگر به معاینه چشم نزد اپتومتریست نیاز ندارد.

مراحل بینایی سنجی

با توجه به این که اغلب این غربالگری‌ها بر روی کودکان سنین مختلف صورت می‌گیرد شیوه انجام آن به پروتکل‌ها و دستورالعمل‌های صادره از وزارت بهداشت بستگی دارد.

به عنوان مثال در سطح اول طرح غربالگری تنبلی چشم می‌توان صرفا از یک دستگاه تخمین نمره چشم استفاده کرد. کودکانی که با تشخیص این دستگاه، دارای نمره چشم بالاتر از محدوده طبیعی برای سن خود هستند به مراکز بینایی سنجی و معاینه توسط اپتومتریست ارجاع داده می‌شوند. همچنین کودکانی که در سطح اول با کارشناس غربالگر همکاری نداشته باشند باید برای معاینه تکمیلی و اطمینان از سلامت بینایی به اپتومتریست ارجاع داده شوند. البته برخی از اپتومتریست‌ها در هر دو سطح اول (غربالگری) و دوم (معاینه تکمیلی) در دفتر کار خود یا به صورت همکاری حضوری با مرکز بهزیستی فعالیت می‌کنند. در سطح دوم که توسط اپتومتریست‌های نظام سلامت در دفاتر کار اپتومتری صورت می‌گیرد کودکان ارجاع شده تحت معاینه بینایی کامل قرار می‌گیرند. گاهی برای انجام این معاینه ممکن است اپتومتریست به ریختن قطره در چشم کودک برای تعیین دقیق نمره چشم نیاز داشته باشد. این بخشی طبیعی از یک معاینه تشخیصی است، پس نگران نباشید. در صورتی که طی معاینه اپتومتری در دفترکار بینایی سنجی، اپتومتریست متوجه اختلال پاتولوژیک یا نیاز به معاینه تخصصی چشم پزشکی ببیند کودک در سطح سوم به متخصص چشم پزشکی ارجاع داده می‌شود.

معاینات بدو ورود مدرسه معمولا با اندازه‌گیری حدت بینایی و دید رنگ کودکان در سطح اول آغاز می‌شود. موارد مشکوک برای معاینه اپتومتری ارجاع داده می‌شوند.

در معاینات غربالگری بزرگسالان در صنایع مختلف بسته به نوع شغل دستورالعمل‌های شیوه انجام غربالگری می‌تواند متفاوت باشد. اما به صورت کلی از تست حدت بینایی (چارت E)، تست دید رنگ و تست میدان بینایی استفاده می‌شود.

سخن پایانی

طرح‌های سنجش بینایی و غربالگری بینایی اهمیت بالایی در ارتقا سلامت بینایی جامعه دارند. این برنامه‌ها با صرف زمان کوتاه و حداقل امکانات می‌توانند موارد مشکوک را شناسایی کنند. اما همانطور که اشاره شد جایگزین یک معاینه کامل نیستند. بهترین حالت استفاده از هر دو گزینه برای رصد کردن وضعیت بینایی کودک یا خودتان است.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری