ضربه به چشم و خطرات آن

احتمالا برایتان پیش آمده است که هنگام ورزش، توپ یا ضربه ‌ای به چشمتان برخورد کرده باشد و جدا از دردی که متحمل شده‌اید، نگران آسیب احتمالی ضربه به چشم و بینایی تان شده‌ باشید. ممکن است یک زمین خوردن ساده در خانه تکانی، تصادف، آتش بازی های سال نو و … باعث ضربه به صورت و چشم شما یا یکی از اعضای خانواده تان شده باشد.

این قسم از اتفاقات در دسته ضربه به چشم یا ترومای چشمی قرار می‌گیرند. ضربه به چشم می‌تواند منجر به طیف وسیعی از آسیب های کم تا شدید بر چشم و بینایی شود. این طیف می‌تواند از یک کبودی ساده تا تخلیه چشم و از دست دان بینایی متغیر باشد. برای اطلاعات بیشتر درباره انواع ضربه به چشم و خطرات آن و پاسخ به این سوال که چه موقع ضربه به چشم خطرناک است با ما همراه باشید.

ضربه به چشم

ضربه به چشم یک علت شایع نابینایی یک طرفه در کودکان و جوانان است. جوانان (به خصوص پسران جوان) بیشترین قربانیان آسیب های ناشی از ضربه به چشم هستند. حوادث خانگی، درگیری های خشونت بار، آتش بازی های چهارشنبه آخر سال، حوادث مشاغل صنعتی، آسیب های مربوط به ورزش و تصادفات شایع ترین شرایطی هستند که در آن ضربه های چشمی رخ می‌دهد.

تروما یا ضربه به چشم به دو دسته کلی نافذ و غیرنافذ تقسیم می‌شود. منظور از ضربه‌ های نافذ، ضربه هایی است که در آن اشیاء یا اجسام خارجی مانند چاقو، قیچی، شیشه، آهن، ذرات پرتابی در مشاغل صنعتی و … در بافت چشم و اطراف چشم نفوذ می‌کند و از محل بریدگی وارد چشم می‌شود. در ضربه های غیرنافذ جسم خارجی وارد چشم نشده است اما چشم تحت فشار یک ضربه سبک یا سنگین قرار گرفته است. اگر شدت فشار این ضربه زیاد باشد، آسیب های ناشی از ضربات غیرنافذ حتی بسیار خطرناک تر از آسیب ناشی از ضربات نافذ است.

در تمام موارد ضربه چشمی، چشم به ظاهر آسیب ندیده نیز باید به دقت معاینه شود. معاینه دقیق در ارزیابی شدت آسیب ایجاد شده در اثر ضربه به چشم بسیار اهمیت دارد. فقط با معاینه چشم، ارزیابی دید و بررسی سلامت بافت های چشم می‌توان گفت که ضربه به چشم باعث چه میزان آسیب شده است.

خطرات آسیب به چشم

ضربه به چشم یا ترومای چشمی سبب بروز آسیب های متعدد در چشم، پلک ها، بافت های نرم اطراف چشم و استخوان های کاسه چشم می‌شود. این عوارض و آسیب ها می‌تواند شامل موارد زیر باشد :

·       کبودی ها وکوفتگی های چشم و اطراف آن

·       پارگی قرنیه و صلبیه

·       پارگی پلک های بالا و پایین چشم

·       خونریزی های زیرملتحمه‌ ای

·       هایفما (خونریزی عنبیه)

·       خونریزی زجاجیه و شبکیه

·       اختلالات حرکتی چشم

·       التهاب عنبیه

·       گلوکوم به علت ضربه

·       دررفتگی عدسی چشم

·       آب مروارید به علت ضربه

·       جداشدگی شبکیه، کوفتگی و یا جداشدگی عصب بینایی

·       شکستگی استخوان های کاسه چشم

·       و متأسفانه بدترین آسیب ناشی از ضربه به چشم می‌تواند باعث تخلیه چشم و از دست دادن یک چشم و بینایی آن گردد.

بسیاری از این آسیب ها را نمی‌توان در معاینه ظاهری چشم متوجه شد و نیاز به معاینه متخصص دارند. برخی از این آسیب ها مثل آب مروارید ممکن است روزها یا هفته ها پس از ضربه ایجاد شود. در ادامه به توضیح برخی از این آسیب های ناشی از ضربه چشم می‌پردازیم.

خونریزی زیرملتحمه‌ ای بعد از ضربه، ناشی از آسیب و پارگی عروق ملتحمه است. به علت آسیب عروق، خون آن‌ها نشت کرده و در سفیدی چشم به صورت یک لکه کوچک خون یا خونریزی وسیع دورتا دور قرنیه دیده می‌شود. اگر در معاینه هیچ آسیب جدی دیگری یافت نشد، این خونریزی ها خطرناک نیستند و معمولا بسته به مقدار خونریزی طی 10 روز تا 3 هفته به طور کامل جذب می‌شوند.

هایفما: ضربه های کوبنده به چشم اغلب باعث پارگی رگ های عنبیه و خونریزی آن‌ها می‌شود. خونی که از عروق خارج شده است وارد مایع زلالیه شده و در پشت قرنیه جمع می‌شود. اگر خونریزی به صورت لخته باشد و باعث انسداد مردمک گردد، چشم دچار گلوکوم حاد می‌شود. در سایر موارد خونریزی هایفما نیز اگر خونریزی و رسوب آن باعث افزایش فشار داخل چشمی شود، گلوکوم وابسته به ضربه ایجاد می‌شود. گلوکوم یا آب سیاه یکی از بیماری های مهم و خطرناک چشم است که با افزایش فشار داخل چشم باعث آسیب به عصب بینایی می‌گردد. در بیماری های مهم چشم، 10 بیماری چشم و علائم آن درباره گلوکوم و اثر آن بر بینایی همراه ما باشید.

ممکن است در 20 درصد موارد هایفما، طی 2 تا 3 روز بعد از ضربه نیز خونریزی مجدد اتفاق بیافتد. به همین دلیل در برخی موارد، افرادی که در اثر ضربه به چشم دچار هایفما شده‌اند به بستری نیاز دارند تا فشار چشم و خطر گلوکوم تحت نظر پزشک باشد. ممکن است قرنیه که بافت شفاف و بی رنگ چشم است از آهن موجود در خون هایفما که پشت قرنیه رسوب کرده است رنگ بگیرد. اگر در اثر هایفما فشار چشم بالا باشد و با درمان دارویی کنترل نشود، باید هایفما را از طریق جراحی تخلیه کرد تا از آسیب به عصب بینایی و رنگ گرفتن قرنیه جلوگیری شود. گلوکوم دیررس ممکن است ماه ها یا سال ها بعد از ضربه اتفاق بیافتد. رنگ گرفتن قرنیه معمولا طی یک دوره حداکثر یک ساله برطرف می‌شود.

اختلالات حرکتی چشم: التهاب، بریدگی و قطع شدن عضلات چشم و اعصاب این عضلات می‌تواند منجر به از کار افتادن حرکات یک چشم گردد. چشم آسیب دیده نمی‌تواند به درستی و هماهنگ با چشم دیگر حرکت کند و فرد دچار دوبینی می‌شود. همچنین آسیب به عصب بالابرنده پلک می‌تواند منجر به اختلال حرکت پلک شود. فرد در این حالت قادر نیست پلک چشم خود را ببندد یا باز نگه دارد.

آب مروارید ممکن است هم به صورت آنی بعد از ضربه به چشم رخ دهد و هم ممکن است چند ماه بعد از ضربه، کم کم عدسی چشم در اثر شوک ضربه دچار کدورت و آب مروارید شود. آب مروارید ناشی از ضربه یکی از انواع شایع آب مروارید می‌باشد.

پارگی قرنیه چشم در اثر ضربه: آسیب های وارد شده به قرنیه در اثر ضربه می‌تواند شامل:

·       اجسام خارجی در قرنیه

·       خراش ها و ساییدگی های قرنیه

·       و پارگی قرنیه باشد.

وجود اجسام خارجی در قرنیه و ساییدگی های قرنیه باعث درد و تحریک می‌شود که در هنگام حرکت چشم و پلک زدن احساس می‌شود.

در موارد پارگی قرنیه، شدت آسیب ناشی از ضربه به میزان پارگی قرنیه بستگی دارد و فقط با معاینه چشم مشخص می‌گردد. قرنیه بافت شفاف چشم، دارای بیشترین تعداد عصب درد و اولین سطحی است که نور را وارد چشم می‌کند. بنابراین هر ضربه به چشم که باعث آسیب به قرنیه شده باشد و پارگی، زخم یا کدورتی در آن ایجاد کرده باشد حتما با تاری دید و درد شدید همراه است. این دو علامت مشخصه اصلی آسیب دیدن قرنیه هستند. علائم دیگر درگیری قرنیه در آسیب ناشی از ضربه به چشم شامل: سوزش، اشک ریزش، حساسیت به نور و عدم تحمل نور است. بسته به میزان آسیب ایجاد شده در قرنیه ممکن است گاهی فقط به دارو و مراقبت های خاص چشمی نیاز باشد، درحالیکه گاهی نیاز به عمل های جراحی ترمیمی و حتی پیوند قرنیه است. 

کبودی و کوفتگی اطراف چشم

کبودی پلک بالای چشم بر اثر ضربه، یکی از رایج ترین آسیب های بعد از ضربه به چشم است. بعد از ضربه به صورت و چشم ممکن است لکه های تیره کوچک یا بزرگ روی پوست اطراف چشم در پلک بالا یا پایین دیده شود. رنگ تیره کبودی که ممکن است آبی تیره، بنفش تا سیاه باشد به علت پارگی مویرگ ها و عروق زیر پوست و نشت خون آن‌ها است. با گذشت زمان و جذب این خون ها در پوست و عروق اطراف، کم کم کبودی کمرنگ تر شده و از بین می‌رود. خون مردگی ها می‌تواند به مدت طولانی تر و با رنگ تیره تر باقی بماند.

اگر در معاینه چشم پس از ضربه مشخص شد که چشم فقط دچار کبودی شده است و آسیب جدی ندیده است، می‌توان از کمپرس سرد برای تسریع روند بهبودی و تسکین درد استفاده کرد. دقت داشته باشید که از ابتدا و بدون معاینه کمپرس سرد گذاشته نشود. کمپرس سرد باید بدون فشار دادن به چشم روی آن گذاشته شود. برای کمپرس سرد یخ را مستقیم روی چشمان خود نگذارید بلکه از بسته یخ در پارچه یا کیسه استفاده کنید.

کوفتگی های کم یا شدید دور چشم به علت ضربه به استخوان های اطراف چشم ممکن است اتفاق بیفتد. به جز آسیب هایی که باعث پارگی کره چشم شده باشد، اکثر اثرات کوفتگی چشم نیاز به درمان جراحی فوری ندارد. اما هر آسیبی که آنقدر شدید باشد که باعث خونریزی داخل چشمی شود، خطر خونریزی مجدد و احتمال گلوکوم مقاوم و آسیب دائمی به کره چشم را افزایش می‌دهد.

شکستگی می‌تواند در استخوان های کاسه چشم رخ دهد، شکستگی های کاسه چشم در ضربه به صورت شایع اند. وقتی دیواره استخوانی کاسه چشم بشکند، بافت های نرم اطرف چشم ممکن است در محل شکستگی گیر کنند و این باعث آسیب داخل چشمی مثل هایفا و جداشدگی شبکیه گردد. CT اسکن بهترین امکان را برای ارزیابی شکستگی اربیت فراهم می‌کند.

اجسام خارجی در زجاجیه و داخل چشم: گاهی جسم خارجی پرسرعت پس از برخورد به چشم وارد آن شده و وارد فضای داخل چشم می‌شود. اگر فردی که در مدت اخیر سابقه اصابت جسم فلزی، انفجار یا آسیب های حاصل از اجسام پرتابی داشته است، از ناراحتی چشم و تاری دید شکایت کند، می‌توان به وجود یک جسم خارجی در داخل چشم شک کرد. ممکن است جسم خارجی وارد زجاجیه شده باشد یا حتی به شبکیه چشم برخورد کرده و آنجا گیر کرده باشد. در این موارد از CT  اسکن چشم و نیز سونوگرافی چشم برای دیدن جسم خارجی و تعیین محل آن در داخل چشم استفاده می‌شود. استفاده از MRI در شناسایی و تعیین محل اجسام خارجی داخل چشم مطلقا ممنوع است زیرا میدان مغناطیسی تولید شده می‌تواند اجسام فلزی داخل چشم را به ذرات پرتابی پرسرعت تبدیل کند که اثرات وحشتناکی خواهد داشت.

این اجسام خارجی برحسب جنسی که دارند (آهن، مس، شیشه، مواد غیرآلی و …) بنا به تشخیص چشم پزشک ممکن است با عمل جراحی خارج شوند یا گاهی اوقات بهتر این است که در جای خود رها شده و خارج نگردند. در مواردی که احتمال ایجاد عفونت و آبسه در داخل چشم وجود دارد و ممکن است بافت های دیگر چشم تخریب شوند، اجسام خارجی داخل چشم را خارج می‌کنند.

علائم ضربه به چشم چیست؟

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر در چشم فرد می‌توان به سابقه ضربه به چشم شک کرد و حتما برای ارزیابی دقیق شدت آسیب باید تحت معاینه قرار بگیرد:

·         خونریزی

·         درد

·         تاری دید

·         یکی از چشم ها مانند چشم دیگر حرکت نمی‌کند

·         دیدن جسم خارجی یا حس کردن آن در چشم

·         مشاهده کبودی، کوفتگی و پارگی در چشم

·         تغییر شکل مردمک یا بزرگ تر شدن غیر طبیعی اندازه مردمک یک چشم نسبت به چشم دیگر

·         وجود خون در قسمت شفاف چشم

·        دوبینی

ضربه به چشم و سردرد

اگر ضربه به چشم باعث ایجاد التهاب یا عفونت در بافت های چشم مثل عنبیه، قرنیه، صلبیه و یا در بافت های اطراف چشم شده باشد، می‌تواند باعث سردرد گردد. ضربه به دور چشم که همراه با کوفتگی استخوان های کاسه چشم و پیشانی است می‌تواند درد چشم و سپس سردرد ایجاد کند. درد در ناحیه چشم و انتشار آن به سر، باعث ایجاد سردرد در اثر ضربه چشمی می‌شود.

همچنین سردرد ناشی از ضربه چشم ممکن است به علت تاری دید ایجاد شده در اثر ضربه باشد. در ضرباتی که باعث تاری دید دور یا دید نزدیک (به علت فلج تطابق چشم) می‌شود، فرد به علت تاری دید و عدم توانایی در واضح دیدن دچار سردرد خواهد شد.

دقت داشته باشید که اگر سردرد شدید به همراه علائم دیگر مانند حالت تهوع و سرگیجه دارید، احتمال آسیب جدی به چشم و سر وجود دارد. به هیچ عنوان چنین سردردی را حتی اگر ظاهرا اتفاق خاصی برای صورت و چشمتان نیفتاده است بدون معاینه رها نکنید.

ضربه به چشم کودک

ترومای چشم و صورت در کودکان شیوع زیادی دارد و معاینه چشم کودکان بعد از ضربه چشم بسیار ضروری است. اهمیت این معاینه در کودکان به دو دلیل بسیار مهم است. دلیل اول این است که با توجه به این که دوره حساس رشد و تکامل بینایی در دوره کودکی قرار دارد (بدو تولد تا 8 سالگی)، ضربه های چشم که باعث آسیب جدی به سیستم بینایی شوند، ممکن است خطر ایجاد امبلیوپیا و کاهش دید دائمی در پی داشته باشند. اگر آسیب های ناشی از ضربه چشم باعث کاهش دید شده باشد حتما باید در جهت اصلاح دید و جلوگیری از ایجاد تنبلی چشم اقدام نمود.

دلیل دوم اهمیت معاینه چشم کودکان پس از ضربه این است که کودکان توانایی بیان دقیق علائم و مشکلات خود را ندارند. ممکن است آسیب جدی به چشم و بینایی کودک وارد شده باشد اما از آنجا که کودک درک دقیقی از تاری دید یا شدت درد ندارد و زبان گویایی برای بیان حس خود ندارد و یا حتی به علت ترس از توبیخ شدن، فقط به مالش چشم ها و گریه کردن بسنده کرده باشد. این موضوع به ویژه در مواردی که ممکن است کودک تحت شرایط کودک آزاری یا قلدری قرار گرفته باشد، اهمیت ویژه پیدا می‌کند. علائم مشکوک به ضربه به چشم را در کودک جدی بگیرید و تنها پس از یک معاینه کامل چشم از سلامت چشم و بینایی او اطمینان یابید.

قطره برای ضربه به چشم

تا زمانی که چشم شما معاینه نشده است از قطره یا پماد های چشمی استفاده نکنید. اولین و بهترین اقدام بعد از ضربه به چشم مراجعه به اورژانس یا متخصص چشم برای معاینه چشم است. مصرف خودسر برخی از قطره ها بعد از ضربه به چشم می‌تواند شدت آسیب را افزایش دهد یا فرصت ایجاد عفونت را برای عوامل باکتری زا ایجاد کند. مصرف قطره های بی‌حس کننده برای کاهش درد، می‌تواند باعث شود درحالیکه چشم شما آسیب جدی دیده است، شما متوجه آن نشوید و فقط موقتا درد چشم تان را تسکین دهید. از قرص های مسکن برای کاهش درد استفاده نکنید، زیرا در صورت وجود خونریزی در داخل چشم ممکن است با رقیق کردن خون منجر به افزایش خونریزی شوند. بعد از معاینه، چشم پزشک بر اساس نوع آسیب چشم، قطره ها و داروهای ضد التهاب، ضد عفونت و کاهش دهنده درد تجویز خواهد کرد.

در صورتی که برای ترمیم بافت های چشم نیاز به اقدامات جراحی باشد، عمل چشم در ترومای چشمی می‌تواند شامل ترکیبی از انواع عمل باشد. این عمل ها می‌تواند شامل عمل های پلاستیک ترمیم پلک ها، عمل آب مروارید ناشی از ضربه، عمل گلوکوم ایجاد شده در اثر ضربه، عمل های شبکیه برای ترمیم جداشدگی شبکیه و عمل ویترکتومی برای تخلیه زجاجیه باشد.

بعد از ضربه به چشم چه کاری انجام دهم؟

از لمس کردن، مالش دادن، فشار دادن و هرگونه دستکاری چشم ضربه خورده بپرهیزید. در جراحات چشم از شستشو چشم و تلاش برای درآوردن جسم خارجی گیرکرده در چشم خودداری کنید. اگر جسم خارجی وارد چشم شده است، چه یک پلیسه سنگ باشد و چه چاقو یا تکه ای شیشه، لطفا به هیچ عنوان برای خارج کردن آن اقدام نکنید. خارج کردن آن ها باید در اتاق عمل و تحت شرایط خاص باشد. بیرون آوردن این اجسام در غیر این حالت می‌تواند باعث آسیب بدتر، شدیدتر و جبران ناپذیر به چشم گردد.

در جراحات چشم سعی کنید در سریع ترین زمان ممکن فرد را به اورژانس انتقال دهید، زیرا التهاب بافت ضربه خورده ممکن است باعث چسبندگی عنبیه به عدسی، باقی ماندن خونریزی، افزایش فشار داخل چشمی و گلوکوم وابسته به ضربه شود. بهتر است تا زمانی که فرد را به اورژانس انتقال می‎دهید از یک شیلد محافظ یا انتهای یک لیوان کاغذی به عنوان محافظ روی چشم استفاده کنید.

اگر پارگی آشکار در کره چشم وجود دارد، باید از دستکاری بیشتر خودداری کنید تا بتوان ترمیم جراحی را تحت شرایط استریل انجام داد. در موارد نیاز به جراحی، هیچ دارویی قبل از جراحی نباید استفاده شود زیرا احتمال مسموم کردن بافت های داخل چشم وجود دارد.

تنها موردی که شما می‌توانید و بهتر است که اقدام فوری در محل حادثه انجام دهید، ضربه هایی است که همراه با اصابت مواد شیمیایی به چشم است. هر ضربه به چشم یا حادثه ای که همراه با برخورد مواد شیمیایی (اسید و قلیا) به چشم باشد، حتما باید قبل از انتقال به اورژانس به مدت طولانی با آب شیر شسته شود. شستشو فراوان با آب جلو نفوذ بیشتر ماده شیمیایی به داخل بافت های نرم چشم را می‌گیرد. در سایر موارد به هیچ عنوان نباید شستشو یا دستکاری چشم ضربه خورده انجام شود زیرا ممکن است باعث بدتر شدن میزان آسیب به چشم و ایجاد عفونت شود.

محافظت از چشم

اگر شغل شما یا حرفه ورزشی تان پتانسیل بالایی برای ضربه به چشم دارد حتما از عینک های محافظ شغلی و ورزشی مناسب با حرفه خود استفاده کنید. عینک با عدسی های شیشه ای یا پلاستیکی به علت خطر ذرات حاصل از شکستن لنز توصیه نمی‌شود. دقت داشته باشید که جنس فریم و عدسی این عینک ها نشکن و قابل انعطاف باشد و محکم روی چشمان و صورت شما فیکس شده باشد. اگر شما ضعیفی چشم دارید و از عینک طبی استفاده می‌کنید می‌توانید از عینک محافظ روی عینک خود استفاده کنید و یا یک عینک محافظ مطابق نمره چشم خود با عدسی های پلی‌کربنات نشکن و فریم نشکن تهیه کنید.

ممکن است در شروع استفاده از عینک های محافظ احساس راحتی برای کار با عینک محافظ نداشته باشید اما به مرور و در اثر استفاده، قطعا به کار با عینک محافظ عادت خواهید کرد و مهم ترین قدم برای مراقبت از چشمان و بینایی خود را با همین کار ساده انجام داده‌اید. با 11 نکته برای سلامت چشم و حفظ بینایی می‌توانید سایر قدم ها برای مراقبت از چشم و بینایی خود را بردارید. بسیاری از آسیب های بینایی که در اثر ضربه در محیط مشاغل صنعتی به وجود آمده است، در اثر بی احتیاطی و ایمنی پایین حین کار بوده است.

سخن پایانی

آسیب های ناشی از ضربه به چشم ممکن است از یک کوفتگی ساده تا تخلیه چشم متغیر باشد. شدت آسیب ایجاد شده به شدت ضربه و عامل ضربه بستگی دارد. هیچ حادثه ای که شامل ضربه به چشم باشد نباید بدون یک معاینه چشم کامل رها شود. زیرا گاهی آسیب ضربه در لایه های داخلی چشم ایجاد شده است که فقط با معاینه چشم مشخص می‌گردد. به طور ویژه معاینه چشم در ضربه به چشم کودکان بسیار اهمیت دارد.

زمانی که ضربه ای به چشم شما یا عزیزان تان وارد شد، در اولین فرصت برای معاینه چشم مراجعه کنید حتی اگر در ابتدای امر یا در ظاهر چیز خاصی به نظر نیاید. ممکن است آسیب جدی در ابتدای ضربه مشخص نباشد. مراقب چشمان خود باشید