نمره عینک ته استکانی و راه‌های درمان آن

در گذشته از واژه عینک ته استکانی برای توصیف نوع خاصی از عینک و ضعیفی چشم استفاده می‌شد. این کلمه به علت شباهت عدسی این عینک‌ها با ته استکان به کار برده می‌شد. در این حالت ضخامت کناره‌ها و لبه عدسی از ضخامت مرکزی آن بیشتر است. به همین دلیل ظاهری شبیه ته استکان به خود می‌گیرد. آیا هنوز هم عینک‌های ته استکانی وجود دارند؟ به چه نمره ای از ضعیفی چشم عینک ته استکانی گفته می‌شود؟ آیا روشی برای درمان این نمرات وجود دارد؟ با این مقاله همراه ما باشید تا کمی درباره عینک ته استکانی و راه‌های درمان آن صحبت کنیم.

به چه شماره عینکی ته استکانی می‌گویند

ابتدا بدانیم که دلیل نام گذاری ته استکانی به این علت است که ضخامت لبه‌های عدسی در کناره‌های عینک از ضخامت مرکز عدسی بیشتر است. این حالت ظاهری شبیه ته استکان ایجاد می کند. این حالت در نمره عینک‌های بالا مانند نزدیک‌بینی بالا و دوربینی بالا ایجاد می‌شود. در گذشته که تنوع متریال عدسی کمتر بود این حالت بسیار رایج و حتی در نمرات چشم متوسط نیز ممکن بود دیده شود.

برای پاسخ به این سوال که به چه شماره عینکی ته استکانی می‌گویند، بهتر است ابتدا مفهومی به نام ضریب شکست را معرفی کنیم. ضریب شکست یک محیط به طور ساده به معنی توان آن محیط در شکستن نور عبوری است. نور با عبور از محیط‌های مختلف شکسته می‌شود. محیط‌های مختلف مانند هوا، آب، انواع مایعات و جامدات ضرایب شکست مختلفی دارند. لایه‌های مختلف چشم نیز دارای ضریب شکست‌های مختلفی هستند. یکی از مشخصات اصلی و بسیار مهم در توصیف یک عدسی عینک نیز ضریب شکست یا شخص (Index) آن است. هر عدسی عینک دارای یک ضریب شکست خاص است. امروزه متریال‌های مختلف عدسی با ضریب شکست‌‌های مختلف مانند 1.5،1.55،1.56،1.6،1.67،1.74 و… موجود هستند. هرچه ضریب شکست یک عدسی بالاتر یا بیشتر باشد، ضخامت و وزن آن کمتر می‌شود. عدسی‌های با ضریب شکست بالا عدسی‌های High-Index خوانده می‌شوند.

پس اینکه به چه شماره عینکی، ته استکانی می‌گویند علاوه بر نمره چشم، می‌تواند به ضریب شکست عدسی انتخاب شده بستگی داشته باشد. به عنوان مثال اگر برای نمره ۸ نزدیک بینی، یک عدسی نامناسب با ضریب شکست پایین استفاده شود، طبیعی است که ضخامت لبه‌های عدسی بسیار ضخیم‌تر از مرکز آن باشد. در این حالت ظاهر عینک نازیبا و شبیه ته استکان می‌باشد. در حالی که در همین نمره چشم، در صورتی که از عدسی با ضریب شکست 1.74 برای ساخت عینک استفاده شود و فریم کوچک با زوایای گرد انتخاب شود به هیچ عنوان ظاهر ته استکانی به وجود نمی‌آید.

همین نمره چشم اگر علاوه بر ضریب شکست بالا، به عنوان یک عدسی با طراحی دبل آسفریک سفارش داده شود بازهم از ضخامت لبه‌های آن بیشتر کاسته شده و ظاهر تخت تری به خود می‌گیرد. عدسی آسفریک و عدسی دبل آسفریک با تغییر انحنا عدسی در سطح پشتی یا هر دو سطح عدسی ظاهر تخت‌تر به عدسی می‌دهند. در این عدسی‌ها بر خلاف عدسی‌های کروی شیب انحنا یک مقدار ثابت نیست. به همین دلیل عدسی علاوه بر ظاهر تخت‌تر و ضخامت یکدست‌تر، دید واضح‌تری را در کناره‌ها نیز فراهم می‌کند.

برای نمرات بالاتر از -4.00 استفاده از عدسی‌های نیمه فشرده (با ضریب شکست 1.6) توصیه می‌شود. هرچه نمره عینک بالاتر باشد بهتر است از عدسی‌های فشرده‌تر (1.67 و 1.74) استفاده شود. دقت داشته باشید که درست است عدسی‌های فشرده مزایای خاص خود را دارند و برای نمرات بالا بسیار مناسب هستند، اما دارای معایبی نیز هستند. به همین دلیل در نمره کم عینک نیازی به استفاده از عدسی فشرده نیست.

کاهش شفافیت و افزایش احتمال خش دو مورد از معایب عدسی‌های فشرده هستند. عدسی‌های فشرده نیاز به مراقبت بیشتری دارند. امروزه انواع عدسی عینک با شاخص بالا در متریال‌های مختلف در دسترس هستند. در این نوع عدسی‌ها هرچه متریال عدسی با کیفیت‌تر باشد، احتمال شفافیت آن افزایش می‌یابد و این در کنار کاهش ضخامت یک مزیت فوق‌العاده محسوب می‌شود.

عدسی استوک یا شخصی سازی شده؟

شما می‌توانید به دو شیوه کلی عدسی عینک خود را سفارش دهید. عدسی‌های استوک یا آماده، عدسی‌های هستند که به صورت انبوه تولید شده و موجود هستند. عدسی‌های شخصی سازی یا RX عدسی‌هایی هستند که به صورت اختصاصی برای هر شخص در کارخانه تولید می‌شوند. مواد اولیه این عدسی در کارخانه موجود است. سپس فرآیند نمره زنی عدسی، طراحی و پوشش گذاری عدسی بر اساس سفارش اختصاصی شما صورت می‌گیرد. در این حالت تمام مشخصات تاثیرگذار بر کیفیت محصول نهایی، یعنی مشخصات نسخه عینک، مشخصات فریم روی صورت شما، عدسی انتخاب شده و سبک زندگی شما در طراحی بهترین عدسی دخالت داده می‌شود. به همین دلیل در صورتی که نمره چشم شما بالا است توصیه می‌کنیم ابتدا با انتخاب فریم درست و سپس با سفارش عدسی شخصی‌سازی شده یک تجربه نو در دیدن با عینک به خود هدیه دهید. برای سفارش این عدسی‌ها باید به مراکز معتبر، مجاز و مجهز به تجهیزات به روز برای معاینه و سفارش عدسی مراجعه کنید. در طی این فرآیند پس از مشاهده نسخه شما، تمام اندازه گیری‌های فریم روی صورت شما انجام گرفته و عدسی برای تولید به کارخانه سفارش داده می‌شود. با توجه به این که این نوع عدسی کاملا سفارشی و شخصی سازی شده است، شما می‌توانید با راهنمایی اپتومتریست یا عینک ساز مجرب، بهترین متریال، ضریب شکست، پوشش، طراحی (آسفریک، دبل آسفریک و…) را انتخاب کنید.

ظرافت، زیبایی، سبکی، شفافیت و راحتی ارمغان انتخاب درست فریم و عدسی در نمرات بالا است.

درمان نمره چشم بالا

اگر منظور شما از درمان، رفع کامل و ریشه‌ای نمره چشم است، چنین چیزی تاکنون وجود نداشته و ندارد. منظور ما از درمان در قدم اول اصلاح دید فرد و رساندن آن به حدت بینایی کامل (20/20) یا افزایش قابل توجه در بینایی فرد است. در قدم بعدی منظور از درمان در ضعیفی چشم، جلوگیری از افزایش نمره چشم و نمره عینک است. روش‌های درمان در انواع عیوب انکساری بسته به نوع ضعیفی چشم متفاوت است. در نمرات بالای آستیگماتیسم و قوز قرنیه منظور از درمان استفاده از هر روش اپتیکی و جراحی برای افزایش دید و جلوگیری از افزایش نمره آستیگماتیسم است. در این حالت انواع عینک، لنز‌های تماسی نرم، سخت و اسکلرال و جراحی‌های کراس لینکینگ، کاشت رینگ و لنز داخل چشمی مطرح می‌شوند.

در نمره چشم بالا که نمره عینک مدام افزایش یافته و ضخامت عدسی زیاد می‌شود انواع روش‌های درمانی وجود دارد:

عینک: انتخاب اصولی و صحیح عینک می‌تواند به طور کامل ظاهر ته استکانی را از آن حذف کند. در نمره عینک بالا بسیار اهمیت دارد که فریم و عدسی به درستی انتخاب شوند.

راهنمای انتخاب فریم برای نمرات بالا به شما کمک می‌کند که بهترین فریم مناسب را انتخاب کنید. از فریم‌های با حدقه بزرگ و زوایای تیز اجتناب کنید. سعی کنید تا جای ممکن سایز حدقه فریم کوچک و شکل آن بیضی یا گرد باشد.

انتخاب عدسی با ضریب شکست مناسب قدم بعدی است. به طور کلی هرچه ضریب شکست یا شاخص عدسی بالاتر باشد، عدسی به اصطلاح فشرده تر است. منظور از فشرده بودن عدسی این است که ضخامت آن در مقایسه با یک عدسی با همین نمره در ضریب شکست پایین، بسیار کمتر شده است. کاهش ضخامت عدسی به معنی کاهش وزن و در نتیجه سبک‌تر شدن آن نیز است.

طراحی عدسی آسفریک و عدسی دبل آسفریک می‌تواند ظاهر و کیفیت دید در نمره عینک بالا را بسیار بهبود ببخشد. در این عدسی‌ها برخلاف عدسی‌های کروی از مرکز به سمت کناره‌های عدسی انحنا به طور متناسب تغییر می‌کند. این تغییر انحنا باعث کاهش ضخامت عدسی در لبه‌ها و نیز کاهش ابیراهی‌های بینایی در لبه‌های عدسی می‌گردد. این طراحی همزمان هم ظرافت بیشتر و هم دید شفاف‌تری را فراهم می‌کند. وضوح دید با کاهش ابیراهی‌ها، بهبود دید محیطی و کاهش ضخامت لبه‌ها از مزایای استفاده از طراحی‌های عدسی آسفریک است.

در نمرات بسیار بالا (بالای ‍۱۵) می‌توان از عدسی‌های با طراحی لنتیکولار استفاده کرد. در این عدسی‌ها ضخامت عدسی در بخش مرکزی کاهش بسیار چشم‌گیری می‌یابد. اما با توجه به اینکه کناره‌ها عملا قابل استفاده نیستند بسیار اهمیت دارد که از فریم کوچک با شکل گرد یا بیضی استفاده شود تا عینک ظاهر زیباتری به دست آورد.

لنز تماسی: امروزه انواع لنزهای تماسی برای نمرات بالا وجود دارند. برای نزدیک بینی و آستیگماتیسم تنوع بیشتری در دسترس است. لنزهای نرم تا ۱۲ نمره نزدیک بینی را می‌توانند پوشش دهند. لنزهای سخت و اسکلرال به صورت اختصاصی‌تر برای اصلاح دید در نمره آستیگماتیسم بالا عمل می‌کنند. اما از لنزهای اسکلرال می‌توان برای بهبود دید در عیوب انکساری با نمره بالا(مثل نزدیک بینی و آستیگماتیسم بالا) استفاده نمود. تست کردن این لنزها و فیت آن باید به دست اپتومتریست و چشم پزشک و با معاینه کامل چشم صورت بگیرد. در بسیاری از موارد نمره بالا شما می‌توانید با یک لنز مناسب تجربه دیدن جهان بدون شیشه عینک را به خود هدیه دهید.

جراحی و عمل چشم: در صورتی که نمره بالا ثابت باشد و طی یکسال در دو معاینه تغییر چندانی در نمره چشم به وجود نیامده باشد، یکی از شروط مورد نیاز برای کاندید عمل جراحی را دارید. سایر شرایط عبارتند از سن شما که بهتر است بالای ۲۰ سال باشد. پس از این دو مورد شما باید برای عکس برداری چشم مراجعه کنید. جراح چشم با مشاهده تصاویر چشم و به ویژه قرنیه شما، در خصوص امکان جراحی یا نوع جراحی مناسب به شما مشاوره می‌دهد. انواع جراحی‌های لیزری و کاشت لنزهای داخل چشم در دسترس هستند. انتخاب نوع جراحی کاملا به شرایط چشم و سبک زندگی شما بستگی دارد.

جلوگیری از افزایش نمره چشم

روش‌های مختلفی برای جلوگیری از افزایش نمره نزدیک بینی وجود دارد. دقت داشته باشید این روش‌ها به معنی جلوگیری قطعی از افزایش نمره چشم نیستند، بلکه برای کاهش سرعت پیشرفت به کار می‌روند. در نهایت تجربه هر فرد ممکن است با دیگری متفاوت باشد و ثمر بخشی این روش‌ها هم متفاوت باشد.

عینک با طراحی خاص برای کنترل نزدیک بینی: عینک‌های چند کانونه و عینک با عدسی کنترل میوپی دارای نمره‌های مختلف در بخش‌های مختلف عدسی (بالا، پایین، مرکز و کناره‌ها) هستند. این نمرات متفاوت باعث می‌شود تلاش و انقباض سیستم تطابق برای واضح کردن فواصل مختلف کمتر شود. تنظیم نقاط مختلف عدسی برای واضح دیدن فواصل مختلف، باعث کاهش فشار بر سیستم تطابقی و عضلات آن می‌گردد. این کاهش فشار می‌تواند باعث کاهش سرعت پیشرفت نزدیک بینی گردد.

قطره آتروپین: دوز پایین آتروپین 0.01% یا آتروپین رقیق شده یکی از روش‌های جدید در کاهش سرعت پیشرفت نزدیک بینی است. استفاده از آن باعث کاهش فعالیت عضلات درگیر در تطابق شده و از تغییرات سریع و شدید شکل چشم و افزایش نمره نزدیک بینی جلوگیری می‌کند. قدرت اثر آتروپین تراپی به موارد زیادی مانند سن شروع درمان، میزان نزدیک بینی اولیه و میزان پیشرفت آن در سال، سبک زندگی فرد و استفاده همزمان از روش‌های دیگر کنترل میوپی بستگی دارد.

لنز اورتوکراتولوژی یا Ortho-K: لنزهای اورتوکراتولوژی، لنز شبانه یا لنز شارژی یکی از انواع لنزهای تماسی و تنها نوع لنز تماسی است که قابلیت استفاده در شب و هنگام خواب را دارد. به همین دلیل تجویز آن باید با احتیاط و تحت نظر اپتومتریست و چشم پزشک صورت بگیرد. این لنزها با فشار اندک روی قرنیه در طول شب باعث تغییر شکل موقت قرنیه می‌شوند. این کار هم می‌تواند از سرعت افزایش نزدیک بینی بکاهد و هم باعث می‌شود فرد در طول روز از استفاده از عینک بی نیاز باشد.

تغییر در سبک زندگی: تغییر سبک زندگی می‌تواند در افراد مستعد به نزدیک بینی بالا، سرعت پیشرفت آن را کاهش دهد. برخی از موارد مربوط به سبک زندگی عبارتند از:

·       کاهش استفاده از صفحات دیجیتال

·       قرار گرفتن در معرض آفتاب و فضای باز

·       استراحت و خواب کافی

·       تغذیه با رژیم غذایی غنی از مواد آلی و معدنی مورد نیاز چشم: مانند ویتامین‌های A، C،E و اسید‌های چرب امگا ۳، روی، لوتئین و … سبزیجات سبز رنگ و نارنجی رنگ

همانطور که اشاره شد اثر بخشی روش‌های مختلف در افراد مختلف متفاوت است. گاهی به ترکیبی از چند روش برای بیشترین تاثیر نیاز داریم. به طور کلی بسته به نظر اپتومتریست و چشم پزشک، ترکیب روش‌های درمانی با هم می‌تواند اثر درمان را افزایش دهد و به میزان بیشتری مانع از پیشرفت نزدیک بینی شود. به عنوان مثال استفاده همزمان از قطره آتروپین در کنار عدسی‌های با طراحی خاص می‌تواند اثر معنادارتری در کاهش پیشرفت نزدیک بینی داشته باشد.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری