بیماری قلبی و چشم

چشم‌ها پنجره‌ بدن ما هستند و علائم بسیاری از بیماری‌ها می‌توانند در چشم ظاهر شوند. بیماری‌ قلبی نیز از این قاعده مستثنی نیست. بیماری‌های قلبی عروقی عامل شماره یک مرگ ‌و میر در جهان هستند و بسیاری از مردم حتی از وجود بیماری قلبی خود اطلاع ندارند. معاینه چشم این فرصت را برای معاینه گران فراهم می‌کند تا در تشخیص بیماری‌های قلبی عروقی نقش منحصر به فردی داشته باشند. در هیچ جای دیگر بدن نمی‌توان با این دقت سیستم گردش خون عروق کوچک را بررسی کرد و در هیچ جای دیگر بدن ضایعات موضعی کوچک تا این حد ویران‌کننده نیستند. در این مقاله بیناطب همراه ما باشید تا درباره چشم در بیماری قلبی بیشتر بدانید.

آیا مشکلات قلب روی چشم تاثیر می‌گذارد؟

پاسخ قطعا بله است. سیستم قلبی عروقی شبیه یک سیستم پمپاژ است که شامل قلب به عنوان پمپ اصلی و شریان ها، وریدها مویرگ‌ها می‌باشد. این سیستم پمپاژ، اکسیژن و مواد مغذی را به تمام سلول‌های بدن شما از فرق سر تا کف پا می‌رساند. هر اختلالی در خون‌رسانی سیستم قلبی عروقی می‌تواند چشم را هم درگیر کند. چشم و به طور ویژه شبکیه می‌تواند آینه‌ای از وضعیت قلب و عروق باشد. تمام شریان‌ها، ورید‌ها و مویرگ‌های شبکیه بخشی از سیستم گردش خون هستند. در هیچ جای دیگر بدن نمی‌توان مانند شبکیه با این دقت سیستم گردش خون عروق کوچک را بررسی کرد. عروق شبکیه، بافت عصبی و عصب بینایی واقع در آن به تغییرات قلبی و عروقی حساس‌اند. به همین دلیل آثار هرگونه اختلال قلبی عروقی در شبکیه نیز نمایان می‌شود.

بیماری قلبی فقط یک بیماری خاص نیست. بلکه طیفی از بیماری‌های تاثیرگذار بر سلامت و عملکرد قلب و سیستم گردش خون هستند. علاوه بر بیماری‌های متاثر بر بافت قلب، بیماری‌های عروقی نیز شامل می‌شود. بیماری هایی مثل فشار خون بالا، آریتمی، بیماری عروق کرونر، آترواسکلروز و آرتریواسکلروز و نارسایی قلبی می‌توانند باعث تغییرات عروقی در چشم شوند.

فشار خون بالا یکی از رایج ترین بیماری‌های عروقی مرتبط با قلب است. نشانه‌های این بیماری در شبکیه چشم به وضوح قابل مشاهده و بررسی است. دیابت نوع ۲ به شدت با بیماری قلبی مرتبط است. رتینوپاتی دیابتی بر عروق خونی شبکیه تاثیر می‌گذارد. محدود شدن جریان خون و خونریزی در چشم می‌تواند منجر به آسیب به شبکیه شود.

اندوکاردیت تحت حاد عفونی (تغییرات التهابی روی دریچه‌های قلب) ممکن است منجر به ایجاد آمبولی‌های متعدد همراه با تظاهرات چشمی فراوان شود. تظاهرات چشمی طیفی از سکته‌های شبکیه و مشیمیه تا التهاب زجاجیه عفونی را در بر می‌گیرد.

چشم ‌پزشکان و اپتومتریست‌ها در بسیاری از موارد اولین کسانی هستند که تغییرات مرتبط با بیماری‌های قلبی را در معاینه چشم مشاهده می‌کنند. آن‌ها با مشاهده تاثیر بیماری‌های مختلف بر چشم به تشخیص بسیاری از بیماری‌ها از جمله بیماری قلب می‌رسند. این موضوع اهمیت بسیار بالایی در تشخیص به هنگام بیماری‌های قلبی و جلوگیری از مرگ و میرهای مرتبط با آن دارد.

علائم و نشانه‌های مشکلی قلبی روی چشم

عروق شبکیه چشم بازتابی از تمام سیستم گردش خون و قلب هستند. مشاهده این عروق به وسیله انواع روش‌های معاینه و تصویربرداری‌های چشم فرصت بررسی سلامت کل سیستم گردش خون را فراهم می‌کند.

تمام تغییرات عروق شبکیه مانند ورم عروق، گشادشدگی یا باریک شدن، خونریزی، رنگ پریدگی و سفید شدن ناشی از نرسیدن خون کافی، دندانه شدن و … در مشاهده شبکیه چشم به وسیله انواع تجهیزات چشم‌پزشکی و تصویربرداری ممکن است.

علائم مشکلی قلبی روی چشم

این علائم توسط فرد تجربه می‌شوند و وجود یا شدت آن‌ها بستگی به شدت بیماری قلبی دارد:

• انواع تاری دید: تاری دید گذرا و برطرف شونده، تاری دید دائمی، تاری دید ناگهانی یا تدریجی. به یاد داشته باشید که هیچ نوعی از تاری دید نباید نادیده گرفته شود. با یک معاینه چشم کامل باید مشخص شود که علت اصلی این نوع از تاری دید چیست.
• ایسکمی گذارا یا آموروزیس فوگاکس Amaurosis Fugax: حملات گذاری فقدان دید در یک چشم که ممکن است ۵-۱۰ دقیقه طول بکشد. فرد احساس می‌کند انگار پرده‌ای از بالا یا کنار در جلوی دیدشان کشیده می‌شود. این فقدان دید طی چند ثانیه یا چند دقیقه برطرف می‌شود.
• دیدن جرقه‌های نوری
• ایجاد، یا افزایش تعداد و اندازه مگس پران‌ها (مگس پران‌ها به شکل لکه یا رشته باریک در میدان دید)
• خونریزی‌های زیر ملتحمه‌ای تکرار شونده (خونریزی‌ای که در سفیدی چشم قابل مشاهده است و ناشی از نشت خون از مویرگ‌های ملتحمه است)
• درد چشم ناگهانی یا شدید بدون علت خاص یا اصابت ضربه
• دوبینی
• رنگ ‌پریدگی، کبودی ملتحمه و پلک‌ها و کبودی زیر چشم‌ها در نارسایی قلبی پیشرفته

نشانه‌های مشکلی قلبی روی چشم

این نشانه‌ها، علائم بالینی هستند که طی معاینه و تصویربرداری از چشم قابل مشاهده هستن. با مشاهده این نشانه‌ها چشم پزشک متوجه وجود بیماری زمینه‌ای قلبی یا عروقی می‌شود:

1. انواع خونریزی‌های شبکیه و مشیمیه: انواع خونریزی‌های شبکیه به علت خروج گلبول‌های قرمز از وریدها یا مویرگ‌ها رخ می‌دهد. شکل خونریزی، محل، عمق آن، وسعت آسیب به رگ، اندازه خونریزی و … تعیین‌کننده مشخصات ظاهری خونریزی است. بر اساس این مشاهدات علت خونریزی و میزان بهبود یا پیشرفت بیمار رصد می‌شود.
2. ایسکمی‌ها و سکته‌های چشمی: اختلال خونرسانی و انسداد عروق منجر به انواع ایسکمی‌ها و سکته‌های چشمی می‌شود. ایسکمی حالتی است که جریان خون کاهش پیدا می‌کند و باعث می‌شود که خون کافی به چشم نرسد. در صورت تداوم این وضعیت، ممکن است سلول‌های شبکیه از بین بروند. بسته به شدت انسداد عروق ممکن است بخشی که خونرسانی به آن متخل شده است، برای همیشه توانایی دید خود را از دست بدهد. انواع سکته‌های چشمی می‌توانند در عروق شبکیه و مشیمیه رخ دهند. این ایسکمی‌ها در معاینه چشم ممکن است به صورت سفید شدن ناحیه بدون خون (بعد از محل انسداد رگ) یا خونریزی رگ در قبل از محل انسداد دیده شوند.

علت اکثر این انسداد‌های عروقی، انواع آمبولی از جنس‌های کلسترول، کلسیمی و پلاکت-فیبری هستند. این آمبولی‌ها در اندازه‌های مختلف می‌توانند مسیر خون در رگ‌ها و مویرگ‌ها را مسدود کنند. ایسکمی‌ها به صورت حاد و نیز مزمن می‌توانند رخ دهند.

• انواع رتینوپاتی: رتینوپاتی به معنی تباه شدن شبکیه است و دارای طیفی از نشانه‌های بر روی شبکیه است. فشار خون بالا و دیابت دو عامل بسیار رایج در ایجاد رتینوپاتی‌های ناشی از بیماری عروقی هستند. باریک شدن شریانچه‌ها، خونریزی‌ها، سکته‌های کوچک شبکیه به شکل لکه باقی مانده روی شبکیه، سکته‌های مشیمیه، ادم شدید عصب بینایی، جدا شدگی شبکیه و … برخی از نشانه‌های رتینوپاتی هستند.
• تغییرات فشار داخل چشم
• التهاب عنبیه
• اختلالات مردمک چشم‌ها

حالت چشمان فردی که بیماری قلبی دارد

حالت چشمان فرد مبتلا به بیماری قلبی، بستگی به نوع بیماری قلبی و شدت آن دارد. ممکن است در بیماری‌های غیر حاد یا مراحل اولیه بیماری قلبی علامت خاصی در ظاهر چشم‌ها مشاهده نشود. در موارد حمله حاد یا بیماری مزمن و شدید می‌توان این حالات را در چشمان دید:

• پف دور چشم: به دلیل احتباس مایعات در نارسایی قلبی
• کبودی زیر چشم یا رنگ ‌پریدگی ملتحمه: به دلیل کاهش اکسیژن‌رسانی
• قرمزی یا رگ‌های برجسته در ملتحمه و صلبیه: به علت افزایش فشار خون یا آسیب عروق
• حرکات غیرطبیعی چشم یا دوبینی: در اثر سکته‌های کوچک یا اختلالات عروقی مغزی مرتبط با قلب

آیا می‌توان با معاینه چشم به تشخیص بیماری قلبی رسید؟

تا اینجا توضیح دادیم که در انواع بیماری‌های قبلی و عروقی، چشم متاثر می‌شود. بسیاری اوقات با مشاهده همین علائم بالینی درمعاینه چشم، چشم پزشک متوجه وجود بیماری قلبی در فرد می‌شود. اما نقش چشم به همینجا ختم نمی‌شود.

با توجه به این که بیماری‌های قلبی عروقی عامل شماره یک مرگ ‌و میر در جهان هستند، تحقیقات بسیاری بر روی تشخیص زودهنگام این بیماری‌های انجام می‌گیرد. این تحقیقات به دنبال یافتن نشانگرهایی برای تشخیص به موقع بیماری قلبی هستند. یافتن نشانگرهایی که حاکی از تغییرات عروقی در ابتدای بیماری قلبی باشند، می‌تواند گام بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام بیماری‌های قلبی باشد. بخشی از این تحقیقات بر نقش چشم‌ها در ایجاد این نشانگرهای زیستی متمرکز اند. تغییرات میکروسکوپی در عروق و بافت شبکیه می‌تواند به عنوان یک نشانگر، اطلاعاتی از بیماری قلبی به همراه داشته باشد.

تصویربرداری توموگرافی انسجام نوری غیر تهاجمی (OCT) یکی از روش‌های تصویربرداری از چشم است. OCT توسط چشم پزشکان برای دریافت تصاویری شفاف از لایه‌های مختلف شبکیه استفاده می‌شود. طی تحقیقی، محققان بر روی یافتن نشانگری در شبکیه کار کردند که بتوان با آن مشخص کرد یا اختلالات قلبی وجود دارد یا خیر.

ایسکمی، کاهش جریان خون ناشی از بیماری‌های قلبی است. ایسکمی می‌تواند منجر به جریان ناکافی خون در چشم و در نتیجه مرگ سلول‌های شبکیه شود و یک علامت از خود باقی بگذارد. محققان این علامت را آسیب ایسکمیک اطراف عروق شبکیه (RIPLs) نامیدند. آن‌‌‌ها به دنبال این بودند که آیا این یافته می‌تواند به‌عنوان نشانگر زیستی برای بیماری‌های قلبی عروقی عمل کند یا خیر. نتایج این تحقیق نشان داد که تعداد بیشتر(RIPL) در چشم افراد مبتلا به بیماری قلبی، مشاهده شد. این تحقیق بیان کرد هرچه تعداد آسیب ایسکمیک اطراف عروق شبکیه در چشم بیشتر باشد، خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی بیشتر می‌شود. این فقط یک مثال از نشانگر بیماری قلبی در چشم است. تشخیص زودهنگام آسیب ایسکمیک اطراف عروق شبکیه می‌تواند منجر به شناسایی بیماری قلبی و درمان زودهنگام شود. با توجه به اینکه در هیچ جا مثل شبکیه قادر به چنین مشاهده دقیقی از عروق کوچک سیستم گردش خون نیستیم، یافتن چینین نشانگرهایی در چشم می‌تواند با تشخیص سریع بیماری قلبی، به ‌طور بالقوه تعداد حملات قلبی یا سکته را کاهش می‌دهد.

سخن پایانی

چشم آینه بدن است و ناگفته پیداست که بین سلامت چشم و سلامت قلب ارتباط واضحی وجود دارد. قلب تامین کننده جریان خون تمام بافت‌های بدن از جمله چشم می‌باشد. به علت ویژگی‌های خاص چشم و بافت‌های آن، مشاهده سلامت گردش خون و قلب از طریق چشم طی معاینات چشم فراهم است. معاینه چشم کامل سالانه کمک می‌کند تا اطمینان حاصل کنید که نه تنها چشمان شما، بلکه قلب شما نیز سالم است.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری