تفاوت اپتومتریست و چشم پزشک

شاید برایتان سوال پیش آمده باشد که برای معاینه چشم خود نزد چه کسی بروید. اولویت با کدام است اپتومتریست یا چشم پزشک؟ قصد شما از معاینه چشم چیست؟ آیا به دنبال تعویض عینک خود و یک معاینه کامل و جامع هستید؟ آیا به یک عمل چشمی یا درمان دارویی چشمی نیاز دارید؟ بر خلاف ظاهر مشابه دو حرفه و همپوشانی‌هایی که با هم دارند، اما اپتومتری و چشم‌پزشکی دو حرفه مستقل هستند. هر یک از آن‌ها نوع تحصیلات و شرح وظایف مربوط به خود را دارند. این مقاله به شما کمک می‌کند تا بتوانید تفاوت این دو رشته و لزوم مراجعه به هر کدام را بهتر درک کنید.

اپتومتریست کیست؟

اپتومتریست (Optometrist) مراقب اولیه سلامت بینایی است. سازمان بهداشت جهانی اپتومتری را مراقبت اولیه سلامت چشم و بینایی(Primery Eye Care) می‌داند و اپتومتریست‌ها به عنوان مراقبین اولیه بینایی در دنیا معرفی و شناخته شده‌اند. مراقبت اولیه بینایی به این معنی است که ابتدا باید معاینه کامل نزد آن‌ها صورت بگیرد. آن‌ها مسئول تشخیص اولیه و مدیریت بیمار هستند. سپس اپتومتریست بر اساس نتایج معاینه کامل چشم برنامه درمانی، مشاوره‌ای یا ارجاع بیمار به متخصص مربوطه را مدیریت می‌کند. این سلسه مراتب درمانی در نظام سلامت هر کشور به منظور ارجاع صحیح و مدیریت صحیح بیماران، جلوگیری از ازدحام‌های بی دلیل و اتلاف زمان و هزینه بیماران و اتلاف بی دلیل و غیر ضروری وقت متخصصین، الزامی است.

در ایران نام این حرفه، از Optometry به بینایی سنجی ترجمه شده است. به کار بردن ترجمه تحت اللفظی بینایی سنجی تمام مفهوم اپتومتری و گستردگی شرح وظایف آن را در بر نمی‌گیرد. اپتومتریست در خط اول حفظ و ارتقا سلامت بینایی جامعه نقش اساسی و کلیدی ایفا می‌کند. با توجه به سبک زندگی مدرن امروزی و نیاز روز افزون به حس بینایی، حفظ سلامت بینایی و ارتقا آن یکی از شاخه‌های اصلی نظام سلامت هر کشور می‌باشد.

یک معاینه کامل بینایی برای بررسی هرگونه عامل موثر بر بینایی و سلامت چشم، ابتدا نزد یک اپتومتریست صورت می‌گیرد. اپتومتریست می‌تواند به صورت مستقل در دفترکار شخصی خود مشغول به فعالیت باشد. همچنین ممکن است در یک بیمارستان چشم، بیمارستان‌های عمومی، کلینیک‌های چشم پزشکی و مطب چشم پزشکی مشغول به فعالیت باشد. در تمام این محیط‌های بالینی، معاینه اولیه برای بررسی وضعیت بینایی و چشم توسط اپتومتریست صورت می‌گیرد.

اپتومتریست دانش و مهارت استفاده از انواع  تجهیزات تخصصی اپتومتری برای اندازه گیری‌ها، مشاهده و تشخیص اختلالات بینایی و بیماری‌های چشم را دارد. پس از پایان معاینه اپتومتری، او تصمیم می‌گیرد که مساله اصلی بیمار با چه روش‌هایی قابل درمان است. در صورتی که فرد به تجویز عینک و لنز تماسی، مشاوره انتخاب عینک و لنز، درمان تنبلی چشم، ویژن تراپی و توانبخشی بینایی نیاز داشته باشد اپتومتریست برنامه درمانی را مدیریت می‌کند. در صورتی که مشکل بیمار نیاز به درمان دارویی، جراحی و مشاوره با متخصصین مختلف داشته باشد اپتومتریست برنامه ارجاع بیمار به متخصص مربوطه را مدیریت می‌کند.

اپتومتریست به صورت‌های زیر در بدنه نظام سلامت بینایی کشور حضور پررنگ دارند:

• معاینه چشم کامل در دفاتر کار اپتومتری مستقل
• مسئول فنی مراکز معتبر ساخت و ارائه عینک طبی
• سطح اول و دوم غربالگری‌های بینایی 
• معاینات بینایی طب کار
• همکاری با چشم پزشکان در مطب‌های چشم پزشکی و کلینیک‌های چشم
• حضور در بخش اپتومتری بیمارستان‌های چشم و بیمارستان‌های عمومی‌
• تصویر برداری‌های تخصصی چشم در مراکز تصویر برداری چشم
• مراکز توانبخشی بینایی برای کم بینایان
• غربالگری سلامت بینایی در قالب طرح‌های با مشارکت وزارت بهداشت
• طرح‌های خیریه‌ای غربالگری بینایی مناطق محروم و تجویز و اهدا عینک طبی

چشم پزشک کیست؟

چشم پزشک یک پزشک تخصص یافته در زمینه درمان دارویی و جراحی چشم است. آن‌ها پس از پایان دوره پزشکی عمومی و با شرکت در آزمون تخصص و قبولی در رشته چشم پزشکی به مدت حداقل ۴ سال تحت آموزش تخصص چشم پزشکی قرارمی‌گیرند. چشم پزشک دانش و مهارت تشخیص و درمان کلیه بیماری‌های چشم و جراحی‌های چشم را دارد. چشم پزشکان علاقه‌مند به مقطع فوق تخصص می‌توانند پس از قبولی در ازمون فلوشیپی در گرایش‌های تخصصی چشم مدرک فوق تخصص خود را دریافت کنند. چشم پزشک فوق تخصص به صورت کاملا تخصصی بر درمان بیماری‌های بخش خاصی از چشم متمرکز می‌شود. به همین دلیل بیماران نیازمند اقدامات و جراحی‌های تخصصی حتی از طرف همکاران چشم پزشک به ایشان ارجاع داده می‌شوند.

چشم پزشک دارای مجوز فعالیت پزشکی و جراحی است. آن‌ها به صورت حضور در مطب‌های چشم پزشکی، بیمارستان‌های تخصصی چشم و بخش چشم بیمارستان‌های عمومی حضور پر رنگ و کلیدی در نظام سلامت بینایی کشور دارند.

شرح کلی وظایف آن‌ها شامل موارد زیر می‌باشد:

• تشخیص و درمان کلیه بیماری‌های چشم
• انواع درمان متناسب با بیماری‌های چشمی: درمان دارویی و جراحی
• انواع عمل جراحی چشم  
• تجویز عینک و لنز تماسی برای اصلاح عیوب انکساری

میزان تحصیلات اپتومتریست

در کشورهای مختلف نحوه پذیرش و دوره آموزش دانشگاهی اپتومتری متفاوت است. در تعداد زیادی از کشورهای اروپایی و آمریکا، دوره آموزشی اپتومتری به صورت دکترای حرفه‌ای (مشابه دکترای حرفه‌ای پزشکی و داروسازی در ایران) است. پس از پایان این دوره، اپتومتریست مدرک دکترای حرفه ای اپتومتری داشته و در صورت تمایل به ادامه تحصیلات می‌تواند در گرایش‌های تخصصی ‌تر به ادامه تحصیل بپردازد. طیف وسیعی از گرایش‌های تخصصی در حرفه اپتومتری وجود دارد. درمان امبلیوپیا، ویژن تراپی و اورتوپتیک، لنز تماسی، توانبخشی کم بینایی و … برخی از این موارد هستند.

اپتومتری در ایران در مقاطع تحصیلی کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی PHD ارائه می‌شود. آموزش دوره‌های ارشد و دکترا تخصصی برای علاقه مندان آن جنبه پژوهشی دارد.

در دوره کارشناسی اپتومتری، پس از طی واحد‌های عمومی، تخصصی، کارآموزی و پایان نامه، دانش آموختگان اپتومتری می‌توانند مدرک خود را دریافت کنند. در حال حاضر طرح نیروی انسانی این رشته به صورت اجباری می‌باشد که سابقا اختیاری بوده است. پس از پایان دوره طرح نیروی انسانی، آن‌ها می‌توانند به عنوان کارشناس اپتومتری به صورت مستقل و طبق شرح وظایف و آیین نامه‌های وزارت بهداشت اقدام به تاسیس دفتر کار اپتومتری کنند.

اپتومتریست در طی دوره تحصیلات خود دانش و مهارت به کارگیری تجهیزات مختلف تشخیصی و اندازه‌گیری برای ارزیابی وضعیت سلامت بینایی افراد جامعه را کسب می‌کنند. مراقبت از بینایی جامعه از نوزادان تازه متولد شده و اپتومتری اطفال آغاز می‌گردد و تا اپتومتری سالمندان ادامه می‌یابد. عوامل خطر و نیازهای بینایی هر دوره زندگی تحت معاینه بینایی سنجی قرار می‌گیرد.

شرح کلی وظایف اپتومتری شامل موارد زیر می‌باشد:

• تست‌های تشخیصی برای بررسی سلامت چشم و بینایی شامل: اندازه‌گیری حدت بینایی، تست‌های دید دوچشمی، دید رنگ، حدت دید عمق و …
• تعیین نمره عینک
• اصلاح بینایی با استفاده از عینک و لنز تماسی
• تجویز و فیت عینک و لنز تماسی
• مشاوره انتخاب عینک مناسب بر اساس نیاز بینایی، نسخه فرد و شناخت خصوصیات عدسی‌ها و فریم‌ها
• درمان غیر جراحی انحرافات چشمی و اختلالات دید دوچشمی
• تمرینات بینایی، ویژن تراپی و اورتوپتیک
• تشخیص و درمان امبلیوپیا
• مسئول فنی ساخت و ارائه عینک طبی
• آموزش و مشاوره بیمار: گاهی بیماران به یک آموزش و مشاوره دقیق و قابل فهم نیاز دارند. این آموزش می‌تواند درباره نحوه استفاده صحیح از عینک یا لنز تماسی تا مشاوره جراحی‌های عیوب انکساری باشد.
• تشخیص بیماری‌های چشمی مانند آب مروارید ، گلوکوم، بیماری‌های قرنیه و شبکیه
• ارجاع صحیح بیماران نیازمند اقدامات تشخیصی و درمانی پیشرفته‌تر
• تصویربرداری‌های تخصصی چشم: انجام صحیح تصویر برداری‌های تخصصی چشم نقش تعیین کننده‌ای در تفسیر نتایج از وضعیت بینایی افراد دارد.
• توانبخشی بینایی در کم بینایان با تجویز و آموزش تجهیزات کمک بینایی

تفاوت اپتومتریست و چشم پزشک چیست؟

تفاوت اپتومتری و چشم پزشکی در کلید واژه Primery Eye Care (مراقبت اولیه بینایی) به طور کامل مشخص می‌شود. حدود اختیارات، مسئولیت‌ها و وظایف یک اپتومتریست در قالب این کلید واژه می‌گنجد و از طرف وزارت بهداشت هر کشور تعیین می‌گردد. آن‌ها مراقبین اولیه سلامت بینایی جامعه هستند. تشخیص بیماری‌های چشم و ارجاع، توانبخشی بینایی مانند امبلیوپ تراپی، اورتوپتیک، تجویز و ارائه عینک از اهم وظایف اپتومتریست می‌باشد.

وظیفه تشخیص و درمان بیماری‌های چشم، موارد پاتولوژیک، جراحی‌های چشم و تمام درمان‌های تکمیلی بر عهده متخصصین چشم پزشکی نظام سلامت می‌باشد. آن‌ها مسئولیت درمان دارویی و جراحی تمام بیماری‌های چشمی‌قابل درمان، کنترل بیماری‌ها و جلوگیری از پیشرفت آسیب دائمی‌بر چشم را بر عهده دارند.

تمرکز در اپتومتری بر تشخیص اختلالات بینایی و بیماری‌های چشم، درمان‌های غیر دارویی و غیر جراحی، توانبخشی بینایی و ارجاع صحیح می‌باشد. تمرکز در چشم پزشکی بر درمان بیماری‌های چشم شامل درمان دارویی و جراحی است.

اپتومتریست بهتر است یا چشم پزشک؟

اپتومتری در تمام جهان قدم اول در یک معاینه بینایی برای تصمیم گیری در خصوص تشخیص، درمان یا ارجاع است. بهتر بودن انتخاب شما برای مراجعه به اپتومتریست یا چشم پزشک کاملا به نوع معاینه مورد نظر شما بستگی دارد.

• آیا شما به یک معاینه کامل چشم برای بررسی وضعیت کلی سلامت چشم و بینایی نیاز دارید؟
• آیا فرزند شما به یک معاینه غربالگری چشم نیاز دارد یا از طرف طرح‌های غربالگری برای معاینه تکمیلی ارجاع داده شده است؟
• آیا شما به یک معاینه چشم برای تعیین نمره و تجویز یا تعویض عینک یا لنز تماسی نیاز دارید؟
• آیا شما به یک مشاوره حرفه‌ای در خصوص انتخاب عدسی و فریم عینک متناسب با نسخه و نیاز بینایی نیاز دارید؟
• آیا شما به برنامه درمان تنبلی چشم یا تمرینات بینایی نیاز دارید؟
• آیا شما به یک معاینه چشم برای معاینات دوره‌ای طب‌کار و معاینات اخذ گواهی نامه‌های خاص نیاز دارید؟

اگر پاسخ شما به این سوالات مثبت است، مراجعه به اپتومتریست برای شما بهترین است.

• آیا شما به یک بیماری چشمی مزمن مانند گلوکوم مبتلا هستید؟
• آیا یک اورژانس چشمی برای شما رخ داده است؟
• آیا شما به جراحی‌های انکساری برای حذف عینک تمایل دارید؟
• آیا اپتومتریست پس از معاینه چشم، شما را به چشم پزشک ارجاع داده است؟
• آیا مبتلا به یک بیماری چشم نیازمند درمان دارویی می‌باشید؟

اگر پاسخ شما به این سوالات مثبت می‌باشد، مراجعه به چشم پزشک برای شما بهترین است.

سخن پایانی درباره اپتومتریست یا چشم پزشک

سلامت بینایی یکی از شاخه‌های اصلی نظام سلامت هر کشور است. با توجه به سبک زندگی مدرن و نیاز روز افزون به بینایی، حفظ و ارتقا سلامت چشم و بینایی از اهمیت بالایی برخوردار است.

غربالگری و مراقبت اولیه سلامت بینایی و چشم بر عهده اپتومتریست‌های یک جامعه می‌باشد. این سلسه مراتب درمانی در نظام سلامت هر کشور به منظور مدیریت صحیح بیماران، ارجاع صحیح، جلوگیری از ازدحام‌های بی دلیل، جلوگیری از اتلاف زمان و هزینه بیماران و اتلاف بی دلیل وقت متخصصین ضروری است.

در صورتی که قصد یک معاینه روتین چشم، معاینه بررسی سلامت بینایی، تجویز یا تعویض عینک و لنز تماسی، مشاوره انتخاب عینک مناسب بر اساس نسخه، درمان تنبلی چشم، تمرینات بینایی دارید قدم اول برای شما یک معاینه چشم نزد اپتومتریست است. در صورتی که ادامه معاینه شما به نظر و درمان یک متخصص چشم نیاز داشته باشد، اپتومتریست شما را راهنمایی کرده و به چشم پزشک مربوطه ارجاع می‌دهد.

نویسنده: اپتومتریست زهره محمدی، کارشناس ارشد اپتومتری